Wabariba

Wabariba, ambao hujitambulisha kwa jina la Baatonu na kwa wingi huitwa Baatombu, ni miongoni mwa makabila muhimu yanayopatikana hasa katika maeneo ya Borgou na Alibori nchini Benin, ambako wanakadiriwa kuwa takribani 1,285,000.

Wabariba pia wanajulikana kama moja ya jamii zilizoshiriki kuanzisha Ufalme wa Borgu, eneo ambalo leo linajumuisha sehemu za kaskazini-mashariki mwa Benin na magharibi-kati mwa Nigeria. Nchini Nigeria, Wabariba wanapatikana hasa katika maeneo ya magharibi mwa Jimbo la Kwara na sehemu ya Borgu katika Jimbo la Niger, wakiwa takribani 197,000.

Kwa jumla, Wabariba wanakadiriwa kuwa karibu milioni moja, ambapo takribani asilimia 70 wanaishi nchini Benin.

Vikundi vidogo vya Wabariba pia vinapatikana nchini Togo, ambako wanakadiriwa kuwa karibu 25,000.

Wabariba wamejikita zaidi kaskazini-mashariki mwa Benin, hasa katika eneo la Nikki, mji unaotambulika kama mji mkuu wa jadi wa Wabarib

Mwishoni mwa karne ya 18, Wabariba walijitegemea kutoka kwa Wayoruba wa Oyo na kuunda falme kadhaa katika eneo la Borgou. Ukoloni wa Benin, ambayo wakati huo iliitwa Dahomey, uliofanywa na Wafaransa mwishoni mwa karne ya 19, pamoja na kuwekwa kwa mpaka bandia wa Waingereza na Wafaransa, ulimaliza biashara ya Wabariba katika eneo hilo.

Moja ya sherehe zao maarufu ni Tamasha la Gani, linalofanyika kila mwaka, ambapo upandaji farasi ni sehemu muhimu sana ya sherehe hiyo.

Wabariba wana nafasi muhimu katika historia ya nchi ya Benin. Mwishoni mwa karne ya 19, Wabariba walijulikana kwa kuwa na dola huru na walitawala kupitia falme katika miji kama Nikki na Kandi, iliyoko kaskazini-mashariki mwa nchi. Katika mji wa Pehunko, kuna takribani Wabariba 200,000 kati ya wakazi 365,000.

Jamii ya Wabariba ina mfumo wa uongozi unaojumuisha mkuu wa mji mwenye cheo cha juu pamoja na machifu wa chini yake. Hadhi ya kijamii na vyeo hurithishwa ndani ya familia, lakini pia hadhi ya mtu inaweza kuhusishwa na aina ya kazi au nafasi ya familia yake katika jamii.

Makundi muhimu ndani ya jamii ya Wabariba ni pamoja na Wasangari, ambao ni tabaka la watawala na watu wa ukoo wa kifalme; Baatombu, ambao ni wananchi wa kawaida; watumwa waliotoka katika asili mbalimbali; wafanyabiashara wa Dendi; wafugaji wa Fulbe; pamoja na makundi mengine ya kikabila yaliyogawanyika ndani ya jamii hiyo.

Kilimo ndiyo shughuli kuu ya Wabariba. Wanalima mazao kama mahindi, mtama, mpunga, pamba, muhogo, viazi vikuu, maharagwe, mawese, karanga, na pia hufuga baadhi ya kuku na mifugo.

Dini ina nafasi muhimu sana katika jamii ya Wabariba. Wengi wao ni Waislamu, lakini baadhi ya jamii za Wabariba bado zinaendelea kufuata imani zao za jadi na desturi za asili.

Lugha

Lugha ya Wabariba huzungumzwa zaidi katika maeneo ya Borgou, Alibori, na sehemu ya Atacora kaskazini mwa Benin. Zamani lugha ya Bariba iliainishwa kama lugha iliyo nje kidogo ya familia ya lugha za Gur, lakini kwa sasa huwekwa kwa tahadhari kama lugha inayojitegemea ndani ya kundi la lugha za Savanna.

Lugha ya Bariba ni lugha ya toni, ikiwa na madaraja ya nomino. Imeandikwa tangu takribani mwaka 1970.

Kutokana na athari za makundi mengine yanayowazunguka, Wabariba pia huzungumza kwa kiwango fulani lugha nyingine kama Dendi, Fulbe, na Hausa.

Historia

Asili ya Wabariba

Kwa mujibu wa baadhi ya simulizi za historia yao, Wasangari walifika na kuanza kuishi katika eneo la Nikki-Wenu karibu mwaka 1480. Kabla ya hapo, eneo hilo lilikuwa tayari limekaliwa na wenyeji wa Baatonu tangu takribani mwaka 1350.

Wasangari walitokea upande wa mashariki na kwanza waliishi Bussa, eneo ambalo leo liko nchini Nigeria. Katika simulizi za jadi, kunatajwa shujaa maarufu wa Wasangari aitwaye Kisra, mpanda farasi wa hadithi kutoka Uajemi/Persia. Kisra alikuwa ameunda uhusiano na Mansa Doro.

Baadaye, Mansa Doro aliondoka Bussa kuelekea Nikki-Wenu akiwa pamoja na mtumishi wake wa farasi aliyeitwa Sero, ambaye alikuwa mwana wa Kisra. Kisra alimkabidhi Mansa Doro jukumu la kumlea na kumfundisha Sero. Kabla Mansa Doro hajaondoka tena kwenda kuungana na Kisra, alimchagua Sero kuwa kiongozi mpya.

Akiwa amevalia mavazi ya uwindaji, Sero alikubaliwa na wakazi wa Nikki-Wenu na kutambuliwa kama Sounon Sero, yaani Mfalme wa Nikki.

Sime Dobidia, Baba wa Nasaba za Kifalme

Sabi Sime, mwana mdogo wa Sounon Sero, baadaye alijulikana kama Sime Dobidia. Kupitia ndoa zake na koo za wenyeji kama Baatonu, Boko, na Hausa, alianzisha nasaba za kifalme za Dola ya Nikki.

Watoto wake walipewa alama za kifalme, zikiwemo tarumbeta na spurs nyeupe za wapanda farasi. Kila mmoja wao alipewa mamlaka ya kutawala kijiji kilichohusishwa na ukoo wa mama yake. Mahusiano haya ya kifamilia ndiyo yaliyojenga msingi wa mfumo wa kisiasa uliowekwa na Wasangari.

Nasaba za kifalme zilianzishwa na watu wafuatao:

Sero Baguiri — babu wa nasaba ya Karawe

Kpe Gounon Kaba Wouko — babu wa nasaba ya Gbassi

Sero Kpera I — babu wa nasaba ya Makararou

Kpe Lafia Gamabrou — babu wa nasaba ya Lafiarou

Sero Kora Bakarou — babu wa nasaba ya Korakou

Mfumo wa Matabaka

Jamii ya Wabariba ilikuwa na mfumo wa matabaka, kama ilivyokuwa kwa jamii nyingi za Afrika Magharibi. Matabaka hayo yaligawanyika kwa namna ifuatayo:

WasangariWasangari walikuwa tabaka la kwanza na la juu katika jamii. Hili lilikuwa tabaka la watu wa ukoo wa kifalme na wapanda farasi waliotokea Bussa. Ni tabaka la wakuu na watu wa heshima.

Mfalme, aliyeitwa Sinaboko, pamoja na Gnon Kogui, yaani Mama wa Mfalme, walikuwa sehemu ya tabaka hili. Ukoo wa Wasangari ndio ulioshikilia madaraka ya kisiasa katika sehemu kubwa ya Dola ya Nikki. Nasaba mbalimbali za Dola ya Nikki ziliwekwa chini ya mamlaka ya koo ndogo za Wasangari.

Baatonu, wenyeji wa BaribaBaada ya Wasangari, walifuata wenyeji wa Bariba, yaani Baatonu. Hawa walichukuliwa kama watu wa asili wa eneo hilo. Walikuwa wakulima na mafundi, na walitokana na jamii zilizokuwepo kabla ya ujio wa Wasangari.

Baatonu bado waliwakilishwa na viongozi wa jadi waliotambulika kama machifu wa ardhi. Miongoni mwao, viongozi muhimu kama Mawaziri na Sinadunwiru walishika nafasi kubwa katika utawala. Walikuwa sehemu ya Baraza la Mawaziri, na mmoja wao aliweza kushika nafasi ya uongozi wa muda baada ya kifo cha mfalme.

Katika tabaka hili pia kulikuwa na griots, wapanda farasi, wahunzi, wanamuziki, na Wabariba wengine waliokuwa sehemu muhimu ya maisha ya jamii.

GandoKwa mujibu wa desturi fulani za Wabariba, mtoto aliyezaliwa kwa namna isiyo ya kawaida, kama kutoka kwa bega, kwa miguu, au kwa njia nyingine isiyo ya kawaida, au mtoto ambaye meno yake ya juu yaliota kwanza, alichukuliwa kuwa mtoto wa mkosi.

Iliaminika kuwa mtoto kama huyo akiendelea kubaki ndani ya familia, angeweza kuleta mateso au matatizo kwa familia hiyo. Badala ya kumuua mtoto huyo, alikabidhiwa kwa Fulbe, ambao walikuwa na jukumu la kumlea mpaka atakapokuwa mtu mzima.

Mtoto huyo hakuruhusiwa kurudi tena katika familia yake ya asili, iwe alikuwa mtoto wa mfalme au mtoto wa mkulima. Watoto hawa ndio waliounda kundi la tatu la jamii, lililojulikana kama Gando.

Gando waliishi katika kitongoji kilichokuwa nje ya mji, na kwa kawaida hawakuruhusiwa kuoana na Wabariba wengine. Ndoa zilifanyika zaidi kati ya Gando wenyewe, isipokuwa katika mazingira maalumu.

Gando walikuwa na jukumu la kusambaza nafaka katika ghala la kifalme. Kwa asili, Gando ni Wabariba, lakini huzungumza lugha ya Fulfulde.

FulbeTabaka la nne lilikuwa la Fulbe. Wabariba walikuwa wakulima hodari, lakini pia walikuwa na uhusiano wa karibu na Fulbe, ambao walijulikana kwa ufugaji wa mifugo katika maeneo ya Wabariba.

Eneo la Borgou, lenye savanna yenye miti, tambarare kubwa, na mito, lilikuwa mahali pazuri kwa ufugaji mkubwa uliofanywa na Fulbe, ambao ni sehemu ya jamii za Fula zenye maisha ya kuhama-hama kwa kiasi fulani.

Baatonu waliwaruhusu Fulbe kutumia maeneo ya malisho, hasa mashamba yaliyopumzishwa au maeneo yaliyokuwa yamemaliza kuvunwa. Mara nyingi, Wabariba waliwakabidhi Fulbe mifugo yao ili waitunze, na kwa kubadilishana walipata nyama na maziwa.

Kwa njia hii, jamii hizi mbili ziliishi kwa ushirikiano na maelewano. Fulbe walipotembelea kijiji, walikaribishwa kama wageni wa Baatonu. Wenyeji wao waliwaita Fulbe kwa jina la Pullo.

Fulbe pia waliwakilishwa katika baraza la machifu wa Baatonu, ambao waliwahakikishia ulinzi dhidi ya wizi wa mifugo. Fulbe walichangia uchumi wa sherehe ya Gaani kwa kutoa mifugo na maziwa kwa mfalme.

Wageni na wafanyabiasharaTabaka la mwisho lilijumuisha wageni, ambao mara nyingi walikuwa Waislamu. Wengi wao walitokea kaskazini mwa Nigeria. Makundi kama Hausa na Dendi yalijulikana zaidi kama wafanyabiashara na watu wa biashara.

Kwa jumla, mfumo huu wa matabaka ulionyesha namna jamii ya Wabariba ilivyopangwa kisiasa, kijamii, kiuchumi, na kiutamaduni, huku kila kundi likiwa na nafasi yake maalumu katika maisha ya Dola ya Nikki na eneo lote la Borgou.

Utamaduni — Asili ya Gaani

Tamasha la Gaani hufanyika kila mwaka na huongozwa na Mfalme wa Nikki. Kama mfalme hayupo, sherehe hii huongozwa na machifu wa majimbo ya Bouay, Kika, na Sandiro. Tamasha hili huwakusanya machifu wote wa majimbo pamoja na watu wao, ambao huja kuthibitisha tena utii wao kwa mfalme na kupokea baraka zake.

Zaidi ya watu 150,000 hukusanyika katika mji wa Nikki kutoka sehemu mbalimbali ili kushiriki katika sherehe hii kubwa na ya kuvutia. Katika tamasha hili, nguvu na uzuri wa utamaduni wa Baatonu huonyeshwa wazi, huku uhusiano wa kifamilia na kindugu kati ya nasaba mbalimbali ukiimarishwa.

Kila mtu huleta zawadi, hata ikiwa ni ndogo, ili kuchangia uzuri na heshima ya sherehe hiyo. Gaani ni tamasha la pili katika kalenda ya Baatonu, likitanguliwa na tamasha la moto linaloitwa Donkonru, ambalo hufanyika wakati wa mwaka mpya.

Gaani huhusishwa na dhana ya nasara, inayomaanisha furaha, ushindi, na uhuru. Ni wakati wa furaha kubwa, mshikamano, na umoja wa jamii. Kwa kuhuisha kumbukumbu zinazowaunganisha watu, tamasha hili huimarisha mshikamano na udugu ndani ya jamii ya Baatonu, huku likithibitisha thamani zao za ukarimu, kupokea wageni, na kushirikiana.

Awali, Gaani ilikuwa sherehe ya jadi yenye mizizi katika imani za asili za Kiafrika. Baadaye, iliingizwa katika kalenda ya Kiislamu na hivyo kuanza kuendana na Mawlid, sherehe inayoadhimishwa na Waislamu kwa kumbukumbu ya kuzaliwa kwa Mtume Muhammad. Tamasha hili hupangwa kwa kufuata kalenda ya mwezi, na hufanyika tu siku ya Jumanne, Alhamisi, Jumamosi, au Jumapili. Haliwezi kufanyika katika siku nyingine yoyote ya wiki.

Utamaduni — Fantasia

Fantasia ni onyesho la jadi la wapanda farasi linaloigiza mashambulizi ya kijeshi. Mwanzoni, tamaduni hii ilifanyika zaidi katika eneo la Maghreb, ambako pia ilijulikana kama “mchezo wa baruti” au “mchezo wa farasi.” Fantasia ni sanaa ya wapanda farasi yenye asili ya mchanganyiko wa tamaduni za Waarabu, Waturuki, na Waberber.

Tamaduni hii imeandikwa katika historia tangu karne ya 16, na ilitambuliwa rasmi zaidi katika karne ya 18. Baadaye, ikawa mada maarufu kwa wachoraji na wasanii wa Ulaya kama Delacroix, pamoja na wachoraji wa mtindo wa Orientalist kama Eugène Fromentin na Maria Fortuny.

Katika onyesho la Fantasia, wapanda farasi hupanda farasi waliopambwa kwa mavazi na vifaa vya kifahari. Wakiwa wamebeba bunduki zilizojaa baruti nyeusi, huigiza shambulizi la kikosi cha wapanda farasi. Sehemu ya kilele cha onyesho hilo ni pale wapanda farasi wanapofyatua bunduki zao kwa wakati mmoja.

Katika baadhi ya maeneo, ngamia hutumiwa badala ya farasi, na katika maeneo mengine, shambulizi hilo huigizwa kwa miguu. Kwa Baatonu, Fantasia imekuwa sehemu ya Gaani tangu enzi za Sime Dobidia. Pia huchezwa katika matukio muhimu kama harusi, kuzaliwa kwa watoto, na sherehe za kidini. Kutokana na kuongezeka kwa hamu ya watu kutazama utamaduni huu, maonyesho ya wapanda farasi yanaweza pia kuandaliwa kwa ajili ya wageni.

Farasi ni sehemu muhimu sana katika utamaduni wa Baatonu. Ni alama kuu ya dola yao, na uwepo wa farasi hufanya sherehe kuwa ya heshima na kuvutia zaidi. Vifaa vya farasi na mavazi yenye rangi nzuri ya wapanda farasi huandaliwa kwa uangalifu miezi kadhaa kabla ya sherehe.

Wapanda farasi, ambao wengi wao hutoka katika tabaka la watu wenye heshima, hushindana kwa ustadi, ujasiri, nguvu, na uwezo wa kuwadhibiti farasi. Huonyesha mbinu mbalimbali za kuvutia na misafara yenye fahari kubwa.

Tamaduni ya wapanda farasi ilianza wakati Sunon Sero, mkazi wa Nikki-Wenu, alipokwenda Nikki akiwa juu ya farasi kumtembelea mwanawe Sime Dobidia wakati wa Gaani. Baadaye, Sime Dobidia aliimarisha tamaduni hiyo na kuigeuza Gaani kuwa onyesho kubwa la wapanda farasi kutoka sehemu mbalimbali za dola.

Tarumbeta na Ngoma: Alama za Mamlaka

Ngoma takatifu na tarumbeta za kifalme ni alama za mamlaka ya dola. Vyombo hivi vinaonekana kama kumbukumbu hai ya historia, nguvu, na mwendelezo wa ufalme.

Sauti nzito na ya taratibu ya ngoma, pamoja na sauti laini na yenye heshima ya tarumbeta, huambatana na sherehe za Gaani. Sauti hizi, pamoja na hadithi na imani zinazohusishwa na vyombo hivyo, hubaki mioyoni mwa waumini na wananchi mwaka mzima.

Kupita mbele ya ngoma takatifu ni heshima kubwa inayotolewa kwa ukoo fulani. Miongoni mwa vyombo muhimu zaidi ni ngoma mbili takatifu: Barabakaru, inayochukuliwa kama ngoma ya kiume, na Barapiibu, inayochukuliwa kama ngoma ya kike. Ngoma hizi zina urefu wa kati ya sentimita 125 hadi 127, na hutengenezwa kwa mbao za mbuyu na ngozi ya ng’ombe.

Ngoma hizi hupigwa na watu waliopitia mafunzo maalumu wakati mfalme anapoingia. Hutumika wakati wa Gaani, lakini pia katika matukio mengine ya mwaka kama kutawazwa kwa mfalme, sala za Ijumaa, na shughuli nyingine za kifalme.

Kuna pia ngoma nyingine iitwayo Bara Kaaru, ambayo bado huhifadhiwa katika hekalu dogo katika shamba la Baro Kpira, eneo la Banikuara. Ngoma hii hupigwa na Bara Yogo, ambaye anatoka katika familia ya zamani ya griots, yaani wahifadhi wa historia, nyimbo, na simulizi za jamii.

Kama ilivyokuwa kwa spurs za wapanda farasi, tarumbeta ziliingizwa katika nchi ya Baatonu na Wasangari, kwa ushawishi wa Hausa wa Nigeria. Chombo hiki hakikujulikana kwa wenyeji wa Baatonu hapo awali. Asili yake inahusishwa na India, na kiliingizwa Afrika kupitia wasafiri wa misafara ya biashara.

Tarumbeta takatifu huhusishwa moja kwa moja na mamlaka. Hutumiwa na Baatonu katika mahakama za kifalme za Atacora, Donga, na Borgou. Kwa kuwa vyombo vyote vitakatifu ni mali ya mfalme, ni wafalme na machifu wachache tu waliokuwa na haki ya kumiliki tarumbeta hizo.

Utengenezaji na matumizi ya tarumbeta hizi ulikuwa kazi ya watu waliopitia mafunzo maalumu katika mahakama ya kifalme. Kankangi, babu wa wapiga tarumbeta, naye alikuwa mtu wa familia ya kifalme. Tarumbeta ya Kankangi ina sehemu mbili zinazounganishwa pamoja. Tarumbeta za kiume ni ndefu kuliko za kike, zikiwa na wastani wa sentimita 171, wakati za kike zina wastani wa sentimita 158.

Tarumbeta hupigwa kwa ajili ya kumsifu mfalme au kuandamana naye katika safari zake. Pia hutumiwa kutangaza siku takatifu ya Ijumaa na wakati wa sherehe kubwa kama Gaani au sherehe ya kunyoa wakuu wa kifalme. Ingawa zina hadhi takatifu, siku hizi tarumbeta hizi zimeanza kutengenezwa kwa namna isiyo na mpangilio wa jadi kama zamani.

Mavazi

Mavazi ya wanaume wa Baatonu ni ya aina mbalimbali na mara nyingi huonyesha hadhi ya kijamii ya mtu. Vazi lao la kila siku huitwa Turu. Hili ni kanzu kubwa inayofika kwenye vifundo vya miguu, mara nyingi bila mikono, iliyotengenezwa kwa pamba nzito yenye rangi ya asili.

Dansigi, ambayo ni shati linalofika magotini, wakati mwingine huvaliwa kama vazi la ndani. Sokoto ni suruali pana kiunoni na nyembamba chini, inayovaliwa pamoja na mkanda wa kitambaa unaolingana nayo. Demberu, inayofanana na kaptula ndefu, hutengenezwa kwa kitambaa kwa Wasangari, au kwa ngozi ya mnyama kwa wawindaji na wakulima.

Mavazi ya kifahari kwa siku muhimu huitwa Tako, ambayo huwa na rangi nzuri na za kuvutia. Aina moja ya Tako iitwayo Tako-gonna, yenye rangi inayofanana na ndege wa kanga, inaweza kuwa na thamani sawa na ng’ombe watatu. Kwa ujumla, Baatonu hupendelea vitambaa vilivyotiwa rangi, tofauti na Fulbe ambao hupendelea zaidi vitambaa vyeupe, wakati mwingine vyenye mistari ya rangi kali.

Kofia za kitambaa, ziwe za rangi ya asili au zenye rangi angavu, ni muhimu sana kwa wanaume. Zamani, kuvaa kofia hadharani kulikuwa jambo la lazima. Furogomba nyeupe na Furogona nyeusi-na-nyeupe huvaliwa na wana wa kifalme na watu wenye vyeo.

Kofia za Dawani, zilizofungwa kwa kilemba kirefu cheupe au chekundu, hutumiwa na machifu wa Baatonu na Waislamu. Furobakuro huvaliwa na raia wa kawaida, wakati machifu wa vijiji na wapanda farasi wana heshima ya kuvaa kofia za Keseru, ambazo zinaweza kuwa za umbo la bakuli au koni.

Namna ya kuvaa kofia ina maana yake katika jamii. Kofia iliyokunjwa mbele huonyesha mwana wa kifalme anayetamani cheo cha juu zaidi. Mtu mwenye majivuno huvaa kofia iliyoinuliwa. Kofia iliyokaa nyuma ya kichwa huonyesha ujasiri na ujumbe kwamba mtu huyo hamwogopi yeyote. Kwa kawaida, kofia hukaa upande wa kulia au wa kushoto.

Ikilinganishwa na utajiri wa mavazi ya wanaume, mavazi ya wanawake huonekana kuwa rahisi zaidi. Kwa kawaida, wanawake huvaa kanga au kitambaa cha kiunoni, sketi, na kitambaa cha kichwani. Mavazi yao hutegemea umri wao. Wasichana huvaa vitambaa virefu au sketi fupi, wakati wanawake walioolewa huvaa vitambaa viwili pamoja na kitambaa cha kichwani.

Ingawa mavazi yao ni rahisi, wanawake hupendezesha mwonekano wao kwa vito mbalimbali vilivyoanza kupatikana zaidi kutokana na biashara ya misafara. Vito hivyo ni kama hereni, bangili za fedha, mikufu yenye vipande vya porcelaini au glasi vilivyochongwa, pamoja na vioo vidogo vinavyochangia urembo na mvuto wa wanawake.

Nyimbo na Ngoma

Uimbaji ni sehemu muhimu sana katika maisha ya Baatonu. Wana nyimbo nyingi zinazogusa karibu kila upande wa maisha ya kila siku ndani ya dola yao.

Nyimbo za Wuru husimulia maisha ya wawindaji na matukio ya kawaida ya kila siku, ingawa wakati mwingine zinaweza kugusa pia mada za kimapenzi au za mwili. Nyimbo za Teke husherehekea maadili ya utu wa Baatonu. Mara nyingi hutumia mifano ya vitu vinavyopingana ili kufikisha ujumbe, kama ukarimu dhidi ya uchoyo, ujasiri dhidi ya woga, uaminifu dhidi ya usaliti, na tabia njema dhidi ya tabia mbaya.

Kupitia nyimbo hizi, jamii huhamasisha watu kuwa na tabia bora. Baadhi ya nyimbo hulenga kuwafundisha vijana, hasa wasichana, kuwa na mtazamo wa uwajibikaji kuhusu masuala ya mahusiano na maisha ya utu uzima. Nyimbo nyingine husisitiza ujasiri na uvumilivu wakati wa kukabiliana na adui.

Ngoma ya Wuru, ambayo zamani ilichezwa katika mazishi ya familia za wenyeji wa Baatonu, bado ni ngoma ya heshima na ya kiibada. Pia huchezwa katika sherehe za watu wengi. Mavazi ya wachezaji hutengenezwa kwa ngozi za wanyama na vitambaa vya asili vilivyopambwa kwa mistari mingi ya kauri na hirizi. Mwonekano huu huwashangaza watazamaji, na wakati mwingine hata kuwaogopesha.

Mwendo wa haraka wa ngoma hii huongozwa na sauti ya vifaa vinavyotumiwa na wachezaji: kibuyu kilichojazwa changarawe katika mkono mmoja, na kipande cha ngozi ya mnyama katika mkono mwingine.

Ngoma maarufu ya Teke haina kazi ya kidini au takatifu. Huchezwa na wanaume wakomavu wanaotumia fimbo za mviringo zenye urefu wa takribani sentimita 40. Katika ngoma hii, makundi au vijiji vinavyoshindana hukutana na kuonyesha uwezo wao.

Teke huchezwa kwa jozi, na kwa kawaida jozi sita hadi nane hukutana uwanjani. Midundo mbalimbali huendana na hatua maalumu za kucheza.

Ngoma ya Sinsennu huchezwa na vijana wa kiume. Jina lake linahusiana na minyororo ya mipira iliyotengenezwa kwa majani ya michipuko ya mtende wa Palmyra, iliyopambwa kwa mawe madogo. Wachezaji huifunga kwenye miguu yao, na inapotoa sauti hufanana na ala ndogo za muziki zinazoitwa castanets.

Filimbi, ngoma ya mawasiliano, na ngoma nyingine huongeza sauti ya Sinsennu, na kutengeneza mchanganyiko maalumu wa muziki unaoitambulisha ngoma hii.

Gbangba ni ngoma inayochezwa na vijana wa Wasangari wenye umri wa kati ya miaka 18 hadi 25. Ngoma hii hutambulika kwa mdundo wake mzito, wa heshima, na wenye huzuni. Zamani, ilitumika kutangaza kifo cha mfalme na kuandamana na maandalizi ya mazishi yake. Pia ni ngoma ya kivita inayoweza kutangaza mwanzo wa mapigano.

Kwa upande wao, Fulbe hucheza ngoma ya Sinna, inayoigiza kuchapwa au kujichapa, pamoja na ngoma nyingine iitwayo Gesegesere.

Chakula

Viazi vikuu ni zao muhimu zaidi katika vyakula vya Baatonu. Mlo wao wa jadi huitwa Sokuru, ambao huandaliwa kwa viazi vikuu na kuliwa pamoja na aina mbalimbali za mchuzi. Michuzi hiyo inaweza kuwa ya bilinganya, bissap, majani ya sorrel ya Guinea, majani ya kupanda, nyama ya ng’ombe, kondoo, au kuku.

Viazi vikuu pia huliwa vikiwa vimepondwa kama Pereku, au vikiwa vimesagwa na kukaushwa kama Yennu. Mlo wa jadi wa ugali au uji mzito wa mtama siku hizi wakati mwingine hubadilishwa na ugali wa mahindi uliochanganywa na muhogo.

Muhogo pia hutumiwa kutengeneza gari. Ingawa Baatonu hula mara kwa mara vyakula vinavyotokana na mahindi na maharagwe katika maisha yao ya kila siku, kwa kawaida huuza zaidi Wake, ambao ni mchanganyiko wa mchele na maharagwe.

Borgu Fulbe / Wafugaji wa Fulani wa Borgu

Borgu Fulbe, au Fulani wa Borgu, ni sehemu ya jamii za wafugaji na Waislamu wanaopatikana katika eneo la kihistoria la Borgu. Waliingia katika eneo hili kwa mawimbi tofauti kupitia uhamaji wa wafugaji, biashara, na ushawishi wa Uislamu.

Wanaishi kati ya Togo, Nigeria, na Benin, wakiwa na uwepo mkubwa katika Idara ya Borgou nchini Benin na Jimbo la Niger nchini Nigeria. Ingawa kwa sehemu wamechangamana na jamii za wenyeji, bado wameendelea kuhifadhi utambulisho wao wa Kifulani. Katika jamii ya Borgu, Fulani wamekuwa kama daraja kati ya ulimwengu wa wafugaji na jamii za wakulima.

Katika eneo la kihistoria la Borgu, ambalo leo limegawanyika kati ya Benin na Nigeria, Fulani wapo kwa wingi, lakini hawachukuliwi kama jamii ya asili ya kwanza ya eneo hilo. Wengi wao waliingia baadaye kupitia upanuzi wa ufugaji na ushawishi wa Kiislamu.

Idadi na Maeneo Wanayoishi

Fulani wa Borgu nchini Togo wanakadiriwa kuwa takribani 127,000.

Fulani wa Borgu nchini Benin wanakadiriwa kuwa takribani 548,000. Wanapatikana hasa katika Idara ya Borgou, maeneo ya Parakou na Nikki, pamoja na maeneo jirani kama Alibori na Donga.

Fulani wa Borgu nchini Nigeria wanapatikana zaidi katika Jimbo la Niger, hasa maeneo ya Kainji, New Bussa, na Wawa, pamoja na sehemu za Jimbo la Kwara.

Maana ya Jina Borgu

Neno Borgu halimaanishi ukoo maalumu wa Fulani. Badala yake, Borgu ni jina la eneo la kihistoria na kitamaduni la Afrika Magharibi, lenye utambulisho wake wa kisiasa na kijamii. Kwa hiyo, Borgu si kabila lenyewe, bali ni eneo ambalo makabila mbalimbali yaliishi na kushirikiana.

Wakazi wa asili wa Borgu ni Bariba, wanaojulikana pia kama Baatonu. Hawa ni tofauti na Fulani. Wabariba huzungumza lugha ya Baatonum, ambayo ni lugha ya kundi la Gur. Wana historia ndefu ya kifalme, wapanda farasi, mashujaa, na wapiganaji katika historia ya Benin na Nigeria.

Makabila katika Eneo la Borgu

Eneo la Borgu lina zaidi ya makabila 20 yenye uwepo mkubwa. Makabila haya hutofautiana kwa lugha, historia, na shughuli za maisha. Takwimu za makabila haya zimetokana na sensa za Nigeria za mwaka 1991, sensa ya Benin ya mwaka 1992, pamoja na taarifa za Ethnologue.

Katika eneo hili, Fulbe au Fulani wanakadiriwa kuwa zaidi ya 25% ya wakazi wa Borgu. Wao hujiita Fulbe kwa wingi na Pullo kwa mtu mmoja. Kwa Kiingereza huitwa Fulani, na kwa Kifaransa huitwa Peul. Lugha yao huitwa Fulfulde, ambayo pia hujulikana kama Fula.

Fulani wa Borgu katika Jamii ya Borgu

Katika historia ya Borgu, Fulani mara nyingi walichukuliwa kama kundi la kijamii la chini ukilinganisha na baadhi ya makabila mengine, isipokuwa katika eneo la Kaoje. Walikuwa na machifu wao wenyewe, lakini kwa ujumla hawakuwa na nafasi kubwa katika utawala wa kisiasa wa Borgu.

Kwa muda mrefu, Fulani hawakuruhusiwa kushika nafasi za kisiasa katika sehemu nyingi za Borgu. Wakati mwingine walitendewa kama watu wa tabaka la chini chini ya watawala wa Borgu. Waliishi katika vijiji au makambi yaliyohusishwa na miji na vijiji vya Baatombu na Boko, ambako waliuza maziwa na jibini, pamoja na kuchunga mifugo ya jamii hizo.

Fulani walinunua vifaa kutoka kwa wahunzi wa Baatombu na Boko, na walinunua nafaka walipohitaji. Pia walifanya biashara katika masoko ya wenyeji. Ingawa wengi wao walijulikana kwa ufugaji, Fulani wa Borgu wengi walikaa mahali pamoja na kuanza kulima mazao pamoja na kufuga ng’ombe.

Katika eneo la Kaoje, Fulani walipata nguvu za kisiasa baada ya serikali ya kikoloni kulikabidhi eneo hilo kwa Sokoto mwaka 1907.

Maisha ya Fulani wa Borgu

Maisha ya Fulani wa Borgu yamejengwa sana juu ya ufugaji, hasa ufugaji wa ng’ombe. Baadhi yao ni Mbororo, yaani wafugaji wanaohama au wanaohama kwa sehemu, wakifuata malisho na maji kwa ajili ya mifugo yao.

Wengine wamekaa katika maeneo ya kudumu na kujihusisha na kilimo, biashara, na maisha ya mijini. Hii inaonekana hasa karibu na miji kama Parakou nchini Benin na Bussa nchini Nigeria.

Katika maisha yao ya kila siku, Fulani wa Borgu wamekuwa wakishirikiana na wakulima wa eneo hilo. Wanauza maziwa, jibini, na bidhaa za mifugo, huku wakinunua nafaka, vyombo, na vifaa kutoka kwa jamii za wakulima na mafundi.

Lugha

Lugha ya Fulani wa Borgu huitwa Borgu Fulfulde. Pia hujulikana kama Borgu Fulani, Benin-Togo Fulfulde, Fulbe-Borgu, au Peul. Ni aina ya lugha ya Fula, ambayo ni lugha ya kundi la West Atlantic ndani ya familia kubwa ya lugha za Niger-Congo.

Borgu Fulfulde huzungumzwa hasa katika Idara ya Borgou nchini Benin, lakini pia hupatikana katika sehemu za Nigeria, Togo, maeneo mengine ya Benin, na baadhi ya maeneo ya Burkina Faso.

Kifonolojia, lugha hii ina mfumo wa sauti za vokali na konsonanti, ikijumuisha sauti za puani na baadhi ya sauti maalumu za koo. Kimuundo, ni lugha inayounda maneno kwa kuongeza viambishi mwanzo na viambishi mwisho kwenye mizizi ya maneno.

Lugha hii pia ina mfumo wa madaraja ya nomino, ambapo viambishi hutumika kuonyesha jinsia na wingi wa nomino. Mpangilio wa maneno mara nyingi hufuata mfumo wa kiima–yambwa–kitenzi. Pia hutumia maneno ya baada ya nomino badala ya vihusishi vya kabla ya nomino, hasa katika kueleza mahali na wakati.

Borgu Fulfulde huandikwa zaidi kwa alfabeti ya Kilatini, lakini katika baadhi ya maeneo hutumika pia maandishi ya Kiarabu yaliyobadilishwa, yanayojulikana kama Ajami.

Dini na Utamaduni

Fulani wa Borgu walichangia katika kueneza Uislamu katika eneo la Borgu, ingawa Uislamu pia uliingia kupitia njia nyingine kama biashara na wasomi wa Kiislamu.

Kwa ujumla, Fulani wamekuwa Waislamu kwa muda mrefu zaidi kuliko baadhi ya jamii za Baatombu na Boko/Busa. Hata hivyo, katika Benin, baadhi yao wamekuwa wazi zaidi kwa Ukristo kuliko Fulani wa maeneo mengine ya Afrika Magharibi. Inakadiriwa kuwa kuna angalau Wakristo 2,000 miongoni mwa Fulani wa Benin.

Biblia ya Fulfulde ilichapishwa mwaka 1983 nchini Cameroon. Vitabu kadhaa vya Agano Jipya vimetafsiriwa katika Borgu Fulfulde, ambayo inafanana kwa kiasi fulani na Sokoto Fulfulde. Hata hivyo, kiwango cha kujua kusoma na kuandika miongoni mwa Fulani wa Benin kinakadiriwa kuwa karibu 1%.

Katika maisha ya kila siku, Fulani wa Borgu wana mwingiliano mkubwa na Bariba/Baatonu, ambao ni jamii kubwa yenye falme zake za jadi. Katika baadhi ya maeneo, Fulani wamechukua baadhi ya vipengele vya utamaduni wa Bariba, na Bariba pia wameathiriwa na utamaduni wa Fulani.

Historia na Mahusiano

Katika karne ya 19, baada ya Jihadi ya Fulani iliyoongozwa na Usman dan Fodio kaskazini mwa Nigeria, makundi kadhaa ya Fulani yalihamia katika eneo la Borgu.

Hata hivyo, tofauti na maeneo mengine kama Sokoto au Gwandu, Fulani wa Borgu hawakuanzisha dola au emirate yenye nguvu kubwa. Badala yake, waliishi zaidi chini ya mamlaka ya falme za Bariba na machifu wa maeneo ya Borgu.

Wakati wa ukoloni, Waingereza na Wafaransa waliandika kuhusu migogoro kati ya wakulima wa Bariba na wafugaji wa Fulani. Migogoro hiyo mara nyingi ilihusiana na ardhi, maji, malisho, na uharibifu wa mazao unaosababishwa na mifugo. Hadi leo, mvutano wa aina hii bado unaweza kuonekana katika baadhi ya maeneo, hasa pale ambapo mahitaji ya wakulima na wafugaji yanapokutana.

Muhtasari

Kwa ujumla, Fulani wa Borgu ni jamii ya wafugaji, Waislamu, na wafanyabiashara waliounganishwa kwa karibu na historia ya eneo la Borgu. Ingawa si wenyeji wa kwanza wa eneo hilo kama Bariba/Baatonu, wamekuwa sehemu muhimu ya maisha ya kijamii, kiuchumi, kidini, na kitamaduni ya Borgu. Wamechangia katika ufugaji, biashara ya maziwa na mifugo, kuenea kwa Uislamu, na mwingiliano wa kitamaduni kati ya jamii za wafugaji na wakulima wa Afrika Magharibi.

Dendi / Dandawa
Dendi, ambao pia hujulikana kama Dandawa, ni kabila linalopatikana katika Benin, Niger, Nigeria, na kaskazini mwa Togo, hasa katika maeneo ya tambarare karibu na Mto Niger. Wao ni sehemu ya jamii kubwa ya Songhai.

Jina Dendi linatokana na lugha ya Songhay na maana yake ni “chini ya mto” au “upande wa chini wa mto.” Hii inaonyesha uhusiano wao wa kihistoria na Mto Niger pamoja na njia za biashara zilizokuwa zikifuata mto huo katika Afrika Magharibi.

Idadi ya Wadendi inakadiriwa kuwa takribani watu 195,633. Kati yao, takribani 4,505 wanaishi nchini Nigeria. Nchini Niger, Wadendi wengi wanaishi karibu na mji wa Gaya. Lugha yao ya asili ni Dendi.

Dendi / Dandawa

Lugha

Wadendi huzungumza lugha ya Dendi, ambayo ni sehemu ya lugha za Songhay. Lugha hii ni ya familia ya Nilo-Saharan na hutumika pia kama lugha ya biashara katika maeneo ya kaskazini mwa Benin, hasa kandokando ya Mto Niger, katika maeneo ya Donga na Alibori, pamoja na miji kama Djougou na Kandi.

Lugha ya Dendi ina uhusiano wa karibu na Zarma na lugha nyingine za Songhai, lakini pia imeathiriwa sana na lugha ya Bariba/Baatonum, kutokana na mwingiliano wa muda mrefu kati ya jamii hizi katika eneo la kaskazini mwa Benin na maeneo ya jirani.

Historia

Wadendi na Wasonghai kwa ujumla hufuatilia asili yao hadi katika ufalme wa kale wa Za, uliokuwepo kuanzia takribani karne ya 8. Kulingana na maandiko ya kihistoria ya karne ya 17 yanayojulikana kama Tarikh al-Sudan, historia ya awali ya Wasonghai ilihifadhiwa kupitia simulizi za mdomo.

Kwa mujibu wa simulizi hizo, mwanzilishi wa nasaba ya Za, aliyeitwa Za Alayaman, alitokea Yemen na baadaye akaishi katika mji wa Kukiya. Mji huu unaaminika kuwa ulikuwa karibu na kijiji cha sasa cha Bentiya, upande wa mashariki wa Mto Niger, kaskazini mwa maporomoko ya Fafa na kusini-mashariki mwa Gao. Mawe ya makaburi yenye maandishi ya Kiarabu ya karne ya 14 na 15 yamepatikana katika eneo hilo.

Kukiya pia imetajwa katika maandiko mengine muhimu ya kihistoria yanayojulikana kama Tarikh al-Fattash. Tarikh al-Sudan inaeleza kuwa mtawala wa 15 wa nasaba hiyo, Za Kusoy, alisilimu kati ya mwaka 1009 na 1010 BK. Baadaye, kituo cha kisiasa cha ufalme huo kilihamia kaskazini kuelekea Gao.

Ufalme wa Gao ulifaidika sana na biashara ya kuvuka Jangwa la Sahara na ukakua kuwa nguvu ya kikanda kabla ya kutekwa na Dola ya Mali mwanzoni mwa karne ya 13.

Ufalme wa Dendi

Ufalme wa Dendi ulikuwa dola ya Afrika Magharibi iliyokuwepo kati ya mwaka 1591 hadi 1901 katika eneo la Niger ya sasa. Ufalme huu ulianzishwa na watu wa Songhai baada ya kuanguka kwa Dola ya Songhai.

Tangu katikati ya karne ya 8 BK, Wasonghai walikuwa wameishi katika eneo la Gao, ambalo lilikuwa kituo muhimu cha biashara mashariki mwa Mali. Baada ya mwaka 1275, eneo hili liliingia chini ya ushawishi wa Dola ya Mali ya Sundiata, ingawa halikudhibitiwa kikamilifu mpaka ushindi wa mwaka 1324 ulioongozwa na jemadari Sagha Mandjan.

Mwaka 1464, Gao ilipata tena uhuru wake kutokana na kudhoofika kwa Dola ya Mali. Baada ya hapo, Dola mpya ya Songhai ilianza kupanuka kwa ushindi wa kijeshi na kuimarishwa zaidi chini ya nasaba ya Askiya. Hatimaye, Wasonghai waliwashinda watawala wao wa zamani mwaka 1546 kwa kuteka na kuharibu mji mkuu wa Mali, Niani.

Hata hivyo, ukuaji wa haraka wa Dola ya Songhai ulifuatiwa na anguko la haraka. Baada ya kushindwa katika Vita vya Tondibi dhidi ya majeshi ya Saadi kutoka Morocco, yaliyokuwa na silaha za moto, Dola ya Songhai ilianguka. Nasaba ya Askiya ilikimbia kutoka Gao na kujipanga upya katika eneo lao la asili la Dendi, nchini Niger ya sasa.

Baada ya kuhamia Dendi, nasaba ya Askiya ilijipanga tena chini ya mfalme mpya aliyeitwa Nuhu. Ufalme huu mpya wa Songhai uliweka makao yake makuu katika Lulami na kuanza juhudi za kurejesha heshima na nguvu ya Wasonghai katika eneo hilo.

Kati ya mwaka 1591 na mwanzo wa karne ya 18, kumbukumbu nyingi kuhusu Ufalme wa Dendi si nyingi sana. Hata hivyo, inaonekana kuwa ufalme huo uliendelea kutamani kurudisha au kudhoofisha utawala wa Saadi katika mashariki mwa Mali. Mwaka 1609, mji wa Djenné uliasi dhidi ya magavana wa Saadi kwa msaada wa Dendi. Ingawa Saadi waliweza kuutwaa tena mji huo, baadaye waliutelekeza kutokana na kukosa msaada wa kutosha kutoka kwao, na eneo hilo likaachwa zaidi chini ya ushawishi wa Tuareg na Fulbe.

Mwaka 1612, Askiya al-Amin aliingia madarakani Dendi. Utawala wake mfupi ulifuatiwa na utawala mrefu na mkali wa Askiya Dawud, ambaye aliwaua watu wengi, wakiwemo ndugu zake na baadhi ya wanajeshi. Ndugu yake, Isma’il, alikimbilia Timbuktu na kutafuta msaada wa Saadi ili kumpindua. Baadaye Isma’il alirejea Dendi na kumuondoa ndugu yake madarakani mwaka 1639.

Baada ya hapo, Dendi iliendelea kwa zaidi ya karne mbili na nusu ikiwa na tawala zisizo imara, mapinduzi, na migogoro ya ndani. Wafaransa walipoingia katika eneo hilo, Dendi haikuwa tena na nguvu ya kijeshi ya kupambana nao. Mwaka 1901, Wafaransa walimuondoa Askiya wa mwisho wa Dendi, na hivyo kumaliza utawala wa kisiasa wa Songhai katika Mali na Niger hadi kipindi cha uhuru wa mataifa hayo.

Uchumi

Uchumi wa Wadendi unategemea zaidi kilimo na ufugaji. Wengi wa Wadendi nchini Niger, Benin, na Nigeria ni wakulima. Wanalima mazao kama mahindi, mtama, na ndizi za kupika. Kwa kawaida, shughuli nyingi za kilimo hufanywa na wanaume.

Wanawake hulima mboga na viungo katika bustani ndogo za familia ndani ya vijiji. Mazao ya ziada kutoka kwenye bustani hizo hutumika kupata fedha za kununua mahitaji kama vifaa vya kazi, mavazi, na kugharamia sherehe za kuzaliwa na ndoa.

Wadendi pia hufuga wanyama kama ng’ombe, ngamia, kondoo, mbuzi, na kuku. Tofauti na baadhi ya majirani zao wa kusini, Wadendi hukamua ng’ombe na mbuzi, na hutengeneza siagi kutokana na maziwa.

Masoko ya kawaida yapo katika ngazi za vijiji na maeneo makubwa ya kikanda. Biashara ya misafara bado imeendelea kuwa sehemu muhimu ya uchumi wa Wadendi. Bidhaa zinazouzwa ni pamoja na vitambaa vya pamba, bidhaa za ngozi, kola nuts, chumvi, samaki waliokaushwa, na bidhaa nyingine mbalimbali.

Utamaduni

Nyumba nyingi za Wadendi hujengwa kwa udongo na mara nyingi huwa na umbo la mstatili. Baadhi yake huwa na paa za mabati, hasa katika maeneo yenye miji au makazi yaliyoendelea zaidi.

Jamii ya Wadendi ni ya kufuata ukoo wa baba, kwa sababu wanaamini kwamba wanaume wa ukoo mmoja wanatokana na babu mmoja wa kiume. Jamii yao imegawanyika katika makundi ya kijamii, yakiwemo makundi ya watu wa hadhi au tabaka la wakuu.

Miongoni mwa familia za wakuu wa Dendi, mtoto wa kwanza wa kiume anayezaliwa katika ndoa huhimizwa kumuoa binti wa mjomba wake upande wa baba. Lengo la desturi hii ni kuhifadhi usafi na mwendelezo wa ukoo wa baba.

Wanaume wa Dendi mara nyingi huoa wakiwa na umri wa miaka ya mwisho ya ishirini au mwanzoni mwa thelathini, wakati wasichana wengi huolewa wakiwa bado vijana. Wadendi hukubali talaka. Watoto wote huhesabiwa kuwa sehemu ya ukoo wa baba, hata kama ndoa ya wazazi wao imevunjika.

Kwa sababu za kiuchumi, wanaume wengi huwa na mke mmoja, ingawa Uislamu unaruhusu mwanaume kuwa na hadi wake wanne. Mwanaume akiwa na wake zaidi ya mmoja, kila mke huwa na nyumba yake ndani ya boma au eneo la familia.

Makazi na Mfumo wa Familia

Katika maeneo ya vijijini, nyumba za familia za Dendi mara nyingi huwa ni vibanda vya mviringo vilivyotengenezwa kwa udongo au nyasi, na paa za nyasi zilizoezekwa kwa umbo la duara. Katika miji mikubwa, nyumba huwa za mstatili, zikiwa na kuta za matofali yaliyokaushwa kwa jua na paa zilizotengenezwa kwa udongo uliopigwa vizuri.

Nyumba nyingi huwa na ua wa ndani katikati. Ua huu hutumika kuhifadhi wanyama, kuweka nafaka, na kupokea wageni. Nyumba kadhaa huunganishwa na kuunda makazi ya familia moja kubwa, ambayo wakati mwingine huzungushiwa ukuta wa matofali au mawe yaliyounganishwa kwa udongo.

Kila kijiji cha Dendi huundwa na familia pana inayofuata ukoo wa baba na kuunganishwa na babu mmoja wa kiume. Familia hii hugawanyika katika makundi madogo, na baadaye katika kaya za kila mtoto wa kiume aliyeoa, wake zake, na watoto wao.

Mke wa kwanza huwa na hadhi ya juu kuliko wake wengine na mara nyingi huchukuliwa kama kiongozi wa wake wengine ndani ya familia. Ndoa humfanya mwanaume apate hadhi ya juu zaidi kijamii, ndiyo maana wanaume wengi hawaoa mapema sana. Wasichana, kwa upande mwingine, huolewa mapema zaidi.

Imani ya Dini

Wadendi wengi ni Waislamu. Karibu kila mji wa Dendi una msikiti, au angalau msikiti wa Ijumaa. Baadhi ya jamii zina maimamu wanaofundisha elimu ya Kiislamu na kuongoza shughuli za kidini.

Hata hivyo, pamoja na Uislamu, baadhi ya desturi za jadi zimeendelea kuwepo katika jamii ya Dendi. Desturi kama imani ya mizimu, nguvu za kiroho, uchawi, tiba za jadi, na heshima kwa mababu bado zina nafasi katika baadhi ya maeneo. Kwa sababu hiyo, vijiji vingi vina waganga wa jadi na watu wanaoaminika kuwa na uwezo wa kiroho.

Sherehe za kuhusiana na nguvu za kiroho hutofautiana kutoka eneo moja hadi jingine. Katika baadhi ya maeneo, sherehe hizi zinaweza kufanyika hata mara moja kwa wiki. Miongoni mwa sherehe muhimu ni genji bi hori, ambapo Wadendi hutoa sadaka kwa “roho weusi” ambao kwa imani za jadi huhusishwa na kudhibiti magonjwa na majanga. Sherehe nyingine ni yenaandi, inayojulikana kama “ngoma ya mvua.” Sherehe hizi mara nyingi hufanyika wakati wa kiangazi.

Wataalamu wa Kiislamu wanaoitwa marabouts huongoza sala muhimu za Wadendi, lakini pia hutumiwa katika shughuli za tiba na kuombea wagonjwa. Hii inaonyesha namna jamii ya Dendi ilivyoweza kuchanganya Uislamu na baadhi ya desturi za jadi katika maisha yao ya kila siku.

Muhtasari

Kwa ujumla, Wadendi au Dandawa ni sehemu ya jamii kubwa ya Songhai yenye historia ndefu inayohusishwa na Mto Niger, Gao, Songhai, na Ufalme wa Dendi. Wamejulikana kwa biashara, kilimo, ufugaji, Uislamu, na lugha yao ya Dendi. Utamaduni wao unaonyesha mchanganyiko wa urithi wa Songhai, maisha ya Mto Niger, na athari za jamii jirani kama Bariba, Zarma, Fulani, na Hausa.

Fon

Watu wa Fon, ambao pia huitwa Fon nu, Agadja, au Dahomey, ni moja ya makabila makubwa ya Afrika Magharibi. Wao ni kundi muhimu la kikabila na kilugha nchini Benin.

Fon ndio kabila kubwa zaidi nchini Benin, na wanapatikana hasa katika eneo la kusini mwa nchi. Pia wanapatikana katika maeneo ya kusini-magharibi mwa Nigeria na sehemu za Togo.

Idadi yao kwa jumla inakadiriwa kuwa takribani watu 3,500,000. Lugha yao ni Fon, ambayo ni sehemu ya kundi la lugha za Gbe.

Historia ya watu wa Fon imeunganishwa sana na Ufalme wa Dahomey, ambao kufikia karne ya 17 ulikuwa tayari umejipanga vizuri kisiasa na kijeshi. Hata hivyo, mizizi ya Fon ina uhusiano wa zamani zaidi na watu wa Aja. Kwa jadi, jamii ya Fon ilikuwa jamii ya simulizi za mdomo, ikiwa na mfumo wa dini ya jadi uliokuwa na miungu mingi.

Katika karne ya 19, wafanyabiashara wa Ulaya waliwatambua watu wa Fon kwa sababu ya jeshi lao la wanawake lililojulikana kama N’Nonmiton, ambalo baadaye lilijulikana na Wazungu kama Dahomey Amazons. Mfumo huu uliwapa wanawake nafasi ya kuwa wanajeshi. Wanawake hawa mashujaa walipigana dhidi ya majeshi ya kikoloni ya Ufaransa mwaka 1890.

Leo hii, watu wengi wa Fon wanaishi katika vijiji na miji midogo, mara nyingi katika nyumba za udongo zenye paa za mabati. Miongoni mwa miji muhimu iliyojengwa na Fon ni Abomey, ambao ulikuwa mji mkuu wa kihistoria wa Dahomey. Eneo hili wakati wa historia lilijulikana na Wazungu kama sehemu ya Slave Coast, yaani Pwani ya Watumwa.

Miji ya Fon ilikuja kuwa vituo muhimu vya biashara, hasa wakati wa biashara ya watumwa. Sehemu kubwa ya watumwa waliotumika katika mashamba ya miwa katika visiwa vya Kifaransa vya West Indies, hasa Haiti, Dominican Republic, na Trinidad, walitoka katika eneo la Slave Coast, kupitia ardhi za watu wa Ewe na Fon.

Majina ya Kijamii

Watu wa Fon hujiita Fonnu. Wakati mwingine pia hujiita Danhomenu, maana yake ni “mtu wa Dahomey.” Jina hili linahusiana na Ufalme wa Fon wa kabla ya ukoloni, uliokuwepo kati ya karne ya 17 na karne ya 19.

Utambulisho na Mahali Wanapoishi

Watu wa Fon walijulikana sana katika maandiko ya wanaanthropolojia baada ya tafiti za Melville Herskovits katika miaka ya 1930, pamoja na maandishi ya Bernard Maupoil mwaka 1943 kuhusu dini na uganga wa jadi.

Fon ni mojawapo ya makabila makubwa zaidi kusini mwa Jamhuri ya Benin. Kabla ya ukoloni, Ufalme wa Fon wa Dahomey ndio uliotawala eneo hili kuanzia karne ya 17 hadi karne ya 19.

Watu wa Fon bado wanaishi katika maeneo yaliyokuwa sehemu ya ufalme wa zamani wa Dahomey. Eneo lao linaenea takribani kilomita 200 kutoka pwani ya Bahari ya Atlantiki kuelekea kaskazini. Kwa ujumla, mipaka ya eneo la Fon inaweza kueleweka kama: Mto Kouffo upande wa magharibi, Mto Oueme upande wa mashariki, milima ya Savalou na Dassa upande wa kaskazini, na Bahari ya Atlantiki upande wa kusini.

Fon wanapatikana kwa wingi katika idara za Atlantique na Littoral kusini mwa Benin. Hata hivyo, mkusanyiko wao mkubwa zaidi uko katika idara ya Zou, ambako wanaunda takribani 92% ya wakazi wa eneo hilo.

Kusini mwa Zou, hasa karibu na pwani ya Cotonou, watu wa Fon wamechangamana na makabila mengine yanayohusiana nao, pamoja na wazungumzaji wa Yoruba kutoka mashariki na makundi mengine kutoka eneo la Sahel.

Kikabila na kilugha, Fon wana uhusiano wa karibu na watu wa Mahi upande wa kaskazini, Ayizo na Hueda upande wa kusini, na Gun upande wa kusini-mashariki. Pia wana uhusiano wa mbali zaidi na Adja upande wa magharibi, pamoja na Ewe na Gen/Mina wa Togo, Ghana, na pwani ya Benin.

Kitovu cha watu wa Fon ni mji wa Abomey, ulioko takribani kilomita 100 kutoka Bahari ya Atlantiki. Watu wengi wa Fon pia wanaishi katika miji ya Bohicon, Djidja, Agbangnizoun, Cové, Ouidah, Zogbodomey, na Abomey-Calavi.

Eneo la Abomey lina udongo mwekundu wenye madini ya chuma, lakini si tajiri sana kwa kilimo na lina mito michache. Maeneo mengine wanayoishi Fon yana mito, mabwawa ya msimu, ardhi yenye rutuba zaidi, mitende ya mawese, mashamba madogo, pamoja na miti mikubwa kama baobab na iroko. Hali ya hewa ya kusini mwa Benin ni ya kitropiki, ikiwa na misimu ya mvua na kiangazi kama ilivyo kawaida katika Afrika Magharibi.

Idadi ya Watu

Kwa mujibu wa sensa ya taifa ya mwaka 2013, Benin ilikuwa na karibu watu milioni 4 wa Fon na makabila yanayohusiana nao. Hii iliwakilisha takribani 38% ya idadi ya watu wa nchi hiyo.

Katika idara ya Zou, ambako Fon ni kabila kuu, msongamano wa watu ulikuwa takribani watu 162 kwa kila kilomita ya mraba, na karibu 67% ya wakazi waliishi vijijini.

Lugha

Lugha ya Fon huitwa Fon au Fongbe. Pia hujulikana kama Danmegbe, maana yake “lugha ya Dahomey.” Lugha hii ni sehemu ya kundi la lugha za Gbe, ndani ya tawi la lugha za Kwa.

Fongbe ina uhusiano wa karibu na lugha za Maxi, Gun, Ayizo, Xwela, na Tofin, na baadhi ya wazungumzaji wa lugha hizi wanaweza kuelewana kwa kiwango fulani. Hata hivyo, lugha ya Fon ina uhusiano wa mbali zaidi na Aja, Ewe, na Gen/Mina, ambazo kwa kawaida hazieleweki moja kwa moja na Fon.

Historia na Mahusiano ya Kitamaduni

Historia ya mdomo ya Fon na makabila yanayohusiana nao inaeleza kuwa asili yao inatoka katika mji wa Tado, ulioko kwenye Mto Mono katika Togo ya sasa. Moja ya simulizi maarufu inaeleza kuwa Princess Aligbonon wa Tado alipata mtoto aliyeitwa Agasu, ambaye baadaye alichukuliwa kama babu wa nasaba ya kifalme ya Fon.

Katika karne ya 16, wazao wa Agasu walihama na kuanzisha ufalme mpya katika Allada, eneo ambalo leo liko Benin. Kulingana na simulizi maarufu, katika karne ya 17 kulikuwa na mgogoro wa kiti cha enzi, jambo lililosababisha wana wa kifalme wawili kuondoka Allada na kuanzisha falme mbili mpya: moja huko Hogbonou, ambayo baadaye ilijulikana kama Porto-Novo, na nyingine huko Kana.

Wale waliohamia Kana ndio baadaye waliojulikana kama Fon, ingawa waliendelea kuwa na uhusiano wa karibu na watu wa Gun wa Porto-Novo na Ayizo wa Allada.

Huko Kana, Fon walikutana na jamii za wenyeji waliokuwa wazungumzaji wa Yoruba kabla ya kuanzisha Ufalme wa Dahomey. Kwa mujibu wa hadithi, kiongozi mmoja wa Fon alimuua mtawala wa eneo hilo aliyeitwa Dan, kisha akasimika nguzo ya nyumba kupitia tumbo lake. Ndiyo maana jina Dahomey linahusishwa na maana ya “ndani ya tumbo la Dan.”

Katika karne ya 17, mfalme wa Fon aliyeitwa Hwegbaja alijenga kasri jipya karibu na Kana na kuchimba mtaro mkubwa wa ulinzi kuzunguka makazi yake. Mtaro huo uliitwa agbodo, na mji uliokuwa ndani yake ukajulikana kama Agbo-mε, yaani Abomey. Abomey ukawa mji mkuu wa Fon na makao ya kasri la kifalme.

Kasri la kifalme la Abomey lilizungukwa na kuta za udongo zenye urefu wa mita 5 hadi 10, na ndani yake kulikuwa na wakazi kati ya 7,000 hadi 8,000, wakiwemo watumishi, wake wa mfalme, na watu wa familia ya kifalme.

Katika karne ya 18 na 19, wasafiri wa Ulaya waliandika kuhusu utajiri, mapambo, na hadhi ya kifalme katika kasri la Abomey. Watawala wa Dahomey walitumia maonyesho makubwa ya nguvu, hofu, na adhabu kali ili kuonyesha mamlaka yao mbele ya wageni na wananchi. Simulizi hizi zilivutia na kuwatisha watu wa Ulaya, na baadaye zilitumika pia kama sababu za kuhalalisha uvamizi na ukoloni wa Dahomey.

Wasafiri wa Ulaya pia walirudi kwao na hadithi kuhusu askari wanawake wa Abomey, ambao ujasiri wao uliwafanya wafananishwe na “Amazons” wa Kigiriki.

Katika karne ya 18, Dahomey ilipanuka na kunufaika na biashara kubwa iliyokuwa ikikua kati yake na mataifa ya Ulaya katika pwani. Hii ilitokea zaidi baada ya Mfalme Agaja kushinda falme za kusini kama Allada, Savi, na hatimaye Ouidah kufikia mwaka 1727.

Biashara yenye faida kubwa zaidi kwa Dahomey ilikuwa biashara ya watumwa. Kulikuwa na vita vya mara kwa mara vya kuteka watu kati ya Abomey na jamii za Nago/Yoruba upande wa mashariki na kaskazini. Mateka wa Kiyoruba waliopelekwa katika mahakama ya Dahomey walichangia kuingiza baadhi ya miungu na desturi za kidini za Yoruba katika jamii ya Fon.

Kutokana na vifo vya vita na usafirishaji wa watu katika biashara ya watumwa, idadi ya watu wa Fon na makabila yanayohusiana nao ilipungua sana kati ya karne ya 17 na 19.

Katika kipindi cha biashara ya watumwa ya Atlantiki, kulikuwa na vituo vya biashara vya Wareno, Waingereza, na Wafaransa katika Ouidah. Kufikia katikati ya karne ya 19, maslahi ya Ufaransa yalikuwa yameongezeka zaidi. Wafaransa walianzisha misheni ya Kikatoliki, wakaendeleza biashara ya mafuta ya mawese, na kuanzisha maeneo ya ulinzi karibu na pwani.

Mwaka 1890, mvutano kati ya majeshi ya Ufaransa na Dahomey uligeuka kuwa mapigano. Hatimaye, Ufaransa iliteka Dahomey mwaka 1892. Baada ya hapo, Wafaransa walianzisha shule, huduma za afya, kodi, na kazi za lazima za kujenga barabara na reli.

Kufikia katikati ya karne ya 20, kazi za lazima ziliondolewa, na koloni likaanza kupata uwakilishi wa kisiasa katika serikali ya Ufaransa. Hatimaye, Dahomey ilipata uhuru tarehe 1 Agosti 1960.

Katika kipindi hicho, tofauti za kikanda zilijitokeza kati ya Waislamu wa kaskazini na wasomi wa kusini. Pia kulikuwa na mgawanyiko wa muda mrefu kusini kati ya makundi ya Fon, Nago/Yoruba, na Gun.

Makazi

Watu wa Fon huishi zaidi katika maeneo ya vijijini, hasa katika makazi ya kifamilia yaliyozungushiwa kuta. Makazi haya mara nyingi huwa na nyumba zaidi ya kumi na yanaweza kuwa na wakazi zaidi ya hamsini. Katika maeneo yenye watu wengi, makazi ya familia moja yanaweza kuungana na makazi ya familia nyingine kadiri nyumba mpya zinavyojengwa pembeni.

Nyumba za vijijini kwa kawaida huwa za mstatili, za ghorofa moja, na hujengwa kwa udongo uliowekwa kwa tabaka mbalimbali. Paa hushikiliwa na mbao juu ya kuta nne za nyumba. Wakati mwingine kuta huongezewa safu ya saruji na kupakwa chokaa kwa ajili ya ulinzi na mwonekano mzuri.

Kufikia mwishoni mwa karne ya 20, karibu paa zote za nyumba za Fon zilianza kutengenezwa kwa bati la alumini, ingawa baadhi ya nyumba za vijijini bado zilikuwa na paa za nyasi. Wakati mwingine jengo moja refu hugawanywa katika vyumba au makazi madogo yenye milango tofauti. Makazi haya mara nyingi huwa na visima au matanki ya kuhifadhia maji kwa ajili ya wakazi.

Katika karne ya 20, ujenzi wa mijini uliongezeka. Nyumba za matofali na saruji, mabomba ya maji ndani ya nyumba, umeme, taa, feni, na televisheni vikawa sehemu ya maisha ya mijini. Matajiri, hasa katika mji wa Cotonou, wanaweza kuwa na nyumba za ghorofa kadhaa, gereji, roshani, viyoyozi, na bustani zilizopambwa.

Uchumi

Uchumi wa Fon una sehemu mbili: uchumi rasmi na uchumi usio rasmi. Uchumi rasmi unahusisha taasisi kama benki, usafirishaji wa mizigo, masoko ya miji, miradi ya serikali, ruzuku, pamoja na miradi ya mikopo midogo midogo inayoungwa mkono na mashirika ya maendeleo ya kimataifa.

Watu wenye elimu mara nyingi hutamani kufanya kazi kama wafanyakazi wa benki, walimu, wafanyakazi wa ofisi, au watumishi wa serikali. Hata hivyo, uchumi usio rasmi pia ni mkubwa sana. Unaonekana kupitia biashara ndogo ndogo za kuuza bidhaa za mikono, vifaa vya nyumbani, vyakula, na huduma mbalimbali.

Kilimo na Maisha ya Kujikimu

Kilimo ndiyo msingi wa uchumi wa ndani kwa watu wa Fon. Wakulima hulima mazao muhimu kama mahindi, karanga, muhogo, maharagwe, na viazi vikuu kwa ajili ya matumizi ya nyumbani na kuuza sokoni. Mazao mengine ni pamoja na mafuta ya mawese, nyanya, machungwa, maembe, na ndizi.

Mazao ya biashara yanayolimwa kwa ajili ya kuuza nje ni pamoja na pamba na korosho. Hata hivyo, kilimo cha kisasa kinachotumia mashine bado si cha kawaida sana. Udongo wa Benin katika baadhi ya maeneo si wenye rutuba kubwa, na ongezeko la watu pamoja na kupungua kwa mavuno vimesababisha wakulima wengi kuacha kuzipumzisha ardhi zao kama ilivyokuwa zamani.

Hali hii, pamoja na kuchoka kwa udongo na kupungua kwa mvua, imeweka shinikizo kubwa katika uchumi wa kilimo. Kufikia mwanzo wa karne ya 21, watu wengi wa Fon wameanza kuacha maisha ya kilimo. Kutokana na malengo ya elimu, biashara za mijini, na kupungua kwa uzalishaji wa kilimo, wengi wanapendelea kazi za utumishi wa umma au biashara kuliko kazi ngumu za mashambani.

Ili kuongeza kipato na chakula, Wafon wengi hufuga mifugo kwa kiwango kidogo. Karibu kila nyumba huwa na kuku, wanaotumika kwa mayai, nyama, au kuuzwa sokoni. Mbuzi pia ni wa kawaida, wakati nguruwe si wengi sana.

Shughuli za Biashara

Baadhi ya kazi za kawaida za biashara miongoni mwa Fon ni usaluni, ushonaji, kunyoa nywele, udereva wa teksi, na ushonaji wa nguo. Kazi hizi mara nyingi hufundishwa kupitia mfumo wa uanafunzi, ambao unaweza kuchukua miaka mitatu au zaidi na kugharimu pesa nyingi.

Wengine hufanya kazi kama wabeba mizigo sokoni, vibarua wa mashambani, wahudumu au mameneja katika migahawa na baa, au makarani katika maduka na maduka ya dawa. Moja ya shughuli kubwa na ya kawaida zaidi ni biashara.

Ufundi na Uzalishaji Mdogo

Katika vijiji, miji midogo, na miji mikubwa, watu wa Fon hushiriki katika shughuli nyingi za uzalishaji mdogo. Usindikaji wa vyakula ni muhimu sana, ukijumuisha utengenezaji wa mafuta ya mawese, unga wa muhogo, unga wa mahindi, siagi ya karanga, na pombe ya mawese.

Kazi nyingine za ufundi ni pamoja na useremala, ujenzi, uchongaji, kutengeneza vifaa vya elektroniki, na ufinyanzi. Isipokuwa usindikaji wa vyakula, ujuzi mwingi wa kazi hizi hupatikana kupitia uanafunzi ambao unaweza kuchukua miaka kadhaa na kumgharimu mwanafunzi pesa nyingi. Viwanda vikubwa bado havijaendelea sana, ingawa kuna viwanda vya mbao na baadhi ya viwanda vya mafuta ya mbegu za pamba vinavyomilikiwa na kampuni kubwa.

Biashara ya Masoko

Biashara ndogo ndogo imeenea sana na mara nyingi inaendeshwa na wanawake. Katika uchumi usio rasmi, watu huuza pipi, sigara, maandazi ya maharagwe, unga wa mahindi uli fermented, au vijiti vya karanga kutoka nyumbani au kwa kutembeza nyumba kwa nyumba.

Biashara rasmi zaidi hufanyika sokoni, ambako wauzaji hukaa kwenye vibanda vyao wakiuza mboga, matunda, nyama, wanyama hai, mchele, mahindi, muhogo, mkate, sukari, viazi vikuu, vyakula vilivyopikwa, vyombo vya nyumbani, vocha za simu, vitambaa, vyungu, na baadhi ya vitu vinavyotumika katika mila za kiroho.

Katika maeneo ya mijini, kuna maduka ya kudumu yanayouza vifaa vya elektroniki, nguo zilizoshonwa tayari, vyakula vya makopo, na pombe. Baadhi ya wafanyabiashara hufanya biashara ya jumla, wakisafiri kati ya miji au hata nje ya nchi kununua vyakula, vitambaa, na bidhaa nyingine, kisha kuziuza kwa faida.

Biashara kubwa hupatikana katika bandari ya Cotonou, ambako huingizwa magari, pikipiki, dawa ya meno, samaki waliogandishwa, unga wa ngano, vifaa vya elektroniki, nguo, vifaa vya ujenzi, pombe, na bidhaa nyingine nyingi. Bidhaa hizi husafirishwa ndani ya Benin na kwenda nchi jirani kwa malori makubwa ya kampuni za usafirishaji.

Mgawanyo wa Kazi

Watu wengi wa Fon hufanya zaidi ya shughuli moja ya kupata kipato. Mtu anaweza kuwa na ajira rasmi lakini pia akauza vitambaa, dawa, au chakula nyumbani wakati wa muda wake wa ziada. Hata hivyo, watu wengi huwa na chanzo kikuu kimoja cha mapato, kama vile kilimo, ualimu, uuguzi, biashara ya sokoni, usaluni, tiba ya jadi, useremala, ujenzi, udereva wa teksi, ushonaji, au biashara ya mgahawa na baa.

Kwa ujumla, wanaume huonekana zaidi katika sekta za ujenzi, usafirishaji, serikali, na biashara kubwa. Wanawake ndio wengi katika masoko na uzalishaji mdogo wa vyakula. Katika familia za wakulima, wanaume hutegemewa kusafisha ardhi, wakati wanawake hushiriki katika kulima na kutunza mashamba. Hata hivyo, kwa vitendo, mara nyingi kuna ushirikiano kati ya wanaume na wanawake.

Baadhi ya kazi ambazo Fon hawapendelei sana hufanywa na wahamiaji kutoka makabila au nchi nyingine. Kwa mfano, wahudumu wa baa mara nyingi hutoka Ghana au Togo, wafugaji wa ng’ombe mara nyingi huwa Fulani kutoka kaskazini, na mafundi wa viatu wanaotembea mitaani mara nyingi hutoka Ghana.

Umiliki wa Ardhi

Hadi karne ya 20, ardhi ya kilimo ilikuwa inamilikiwa na koo za upande wa baba na kusimamiwa na wazee wa familia. Hali hii bado inaendelea katika baadhi ya maeneo ya vijijini. Hata katika ardhi ya pamoja, miti yenye manufaa mara nyingi inaweza kumilikiwa na mtu binafsi.

Wanachama wa familia, bila kujali jinsia, wana haki ya kutumia ardhi ya ukoo kwa kilimo au kujenga nyumba. Hata hivyo, mtu akiondoka nyumbani kwa miaka mingi, madai yake juu ya ardhi yanaweza kudhoofika kwa sababu wanafamilia wengine huendelea kuitumia ardhi hiyo mara kwa mara.

Kwa kuwa wanawake walioolewa huishi kwa upande wa familia ya mume, wakati mwingine wanaweza kutengwa kwa kiasi fulani na ardhi ya familia yao ya kuzaliwa. Hata hivyo, wana haki ya kurudi kwenye ardhi ya familia yao baada ya talaka au baada ya kufiwa na mume.

Kuanzia karne ya 20, baadhi ya familia, hasa mijini, zilianza kugawanya ardhi kwa umiliki binafsi miongoni mwa wanafamilia. Hii ilifungua njia kwa uuzaji wa ardhi na maendeleo ya kibiashara.

Makundi ya Ukoo na Nasaba

Kwa nadharia, mfumo wa ukoo wa Fon hufuata upande wa baba, ingawa kwa vitendo baadhi ya uhusiano wa upande wa mama pia una umuhimu. Mtu hujitambulisha kupitia ukoo wa baba na hurithi jina la baba, lakini bado huendelea kuwa na uhusiano mkubwa na familia ya mama.

Kitengo kidogo zaidi cha ukoo wa upande wa baba huitwa xue, ambacho kinaweza kumaanisha “familia” au “nyumba.” Xue inaweza kuwa kundi la watu wa karibu wanaoishi katika nyumba kadhaa zilizo karibu, mara nyingi ndani ya boma moja.

Henu ni familia pana inayounganisha maboma kadhaa ya kifamilia. Kundi kubwa zaidi la ukoo wa upande wa baba huitwa ako, yaani ukoo mkubwa au clan. Ako inaweza kuwa na maelfu ya watu wanaoshiriki babu mmoja wa kale na miiko fulani ya pamoja, ingawa si lazima watu hao wote wafahamiane au waishi karibu.
Maneno ya Ukoo na Mahusiano ya Familia

Katika jamii ya Fon, watoto hutumia maneno mama na papa wanapowaita wazazi wao. Maneno haya pia yanaweza kutumika kwa watu wengine wa kizazi cha juu katika familia, kama shangazi, wajomba, na baba wadogo au wakubwa. Hata hivyo, katika lugha ya Fon, neno la mama ni non, na neno la baba ni to.

Katika jamii hii, ni kawaida kwa wazazi kuitwa kwa jina la mtoto wao. Kwa mfano, mtu anaweza kuitwa “baba wa fulani” au “mama wa fulani” na marafiki au majirani. Kwa wanaume wazee, watu hutumia neno la heshima daa, ambalo pia ni cheo rasmi cha mkuu wa kaya.

Kwa upande wa ndugu wa baba, kaka mkubwa wa baba huitwa atagan, na mdogo wa baba huitwa atavi. Baadhi ya watafiti wanasema maneno haya yalitoka katika lugha ya Mina. Katika Fon, kaka mkubwa wa baba anaweza pia kuitwa daa daxo, na mdogo wa baba daa kpevi. Mjomba upande wa mama huitwa nyolon.

Kwa wanawake wazee wa familia, neno na hutumika kama heshima, hasa katika eneo la Abomey, ambako neno hilo pia huhusishwa na heshima ya mabinti wa kifalme. Shangazi mkubwa upande wa mama huitwa nagan, na mdogo wa mama huitwa nafi.

Mtoto huitwa vi. Mtoto wa kike huitwa vi nyonu, na mtoto wa kiume huitwa vi sunnu. Ndugu huitwa novi, ingawa neno hili kwa asili linaweza kumaanisha ndugu wa upande wa mama. Ndugu wa damu kamili wakati mwingine huitwa novi toji. Kaka mkubwa huitwa fofo, na dada mkubwa huitwa dada. Maneno haya pia yanaweza kutumika kwa binamu au ndugu wengine wa kizazi kimoja.

Kwa ujumla, majina ya ukoo na familia katika jamii ya Fon yanaweza kutumika kwa upana. Mtu anaweza kumwita ndugu wa mbali kama mama, baba, kaka, dada, au mtoto, kulingana na nafasi yake katika familia na heshima inayotakiwa.

Ndoa na Familia

Ndoa katika jamii ya Fon haifuati sheria kali za kuoa ndani ya ukoo au nje ya ukoo, isipokuwa miiko ya kuoa ndugu wa karibu. Wanawake wengi huolewa wakiwa mwanzoni mwa miaka ya ishirini, wakati wanaume wengi huoa wakiwa mwanzoni mwa miaka ya thelathini.

Zamani, ndoa za kulazimishwa, kubadilishana dada, na ndoa za binamu zilikuwepo, lakini zilipungua sana katika karne ya 20. Siku hizi, ndoa nyingi hutegemea zaidi chaguo la mume na mke wenyewe. Ingawa zamani bikira ilichukuliwa kuwa jambo muhimu kwa bibi harusi, suala hilo limepungua umuhimu katika nyakati za sasa, hasa mijini.

Huduma ya bwana harusi kwa familia ya bibi harusi imekuwa nadra, lakini mahari bado ipo. Kwa mila, uchumba hutangazwa wakati mwanaume anapotoa zawadi kwa familia ya mchumba wake. Zawadi hizo zinaweza kuwa pombe, kitambaa, na pesa. Wakati huo, mwanamke anapaswa kutoa ridhaa yake. Sherehe hii huitwa yi asi gbe.

Baada ya miezi kadhaa, malipo kamili ya mahari hufanyika. Mahari hiyo huitwa asigban, na hujumuisha vitambaa, pombe, pesa, chumvi, tumbaku, sukari, na kola nuts kwa familia ya bibi harusi. Mwanaume pia humtolea mwanamke vito, pesa, na vyombo vya kupikia. Baada ya taratibu hizi, bibi harusi huhamia nyumbani kwa mume wake.

Katika mila za zamani, kulipa mahari kulimpa mwanaume haki ya kuwatambua watoto wake kama sehemu ya ukoo wa baba. Watoto waliozaliwa bila mahari walihesabiwa kuwa wa familia ya mama. Hata hivyo, kwa vitendo, mfumo wa ukoo wa baba uliendelea kuwa msingi mkuu wa utambulisho wa familia. Kufikia mwishoni mwa karne ya 20, mahari haikuwa tena sharti la lazima kwa mwanaume kuwatambua watoto wake.

Kwa kuwa mahari rasmi imekuwa ghali, baadhi ya wanandoa huchagua njia nyingine za vitendo. Badala ya kulipa mahari kubwa, mwanaume anaweza kulipia mafunzo ya kazi ya mke wake au kuwekeza katika biashara yake. Watu wenye uwezo, hasa Wakristo, mara nyingi hufanya harusi kubwa ya kanisani pamoja na taratibu za kimila.

Kwa familia zisizo na uwezo mkubwa, ujauzito au ahadi ya kulipa mahari baadaye inaweza kuruhusu wanandoa kuanza kuishi pamoja. Baada ya kuzaliwa kwa mtoto wa kwanza, uhusiano huo unaweza kutambuliwa kama ndoa halisi hata bila sherehe rasmi.

Takribani asilimia 30 ya wanaume waliooa katika jamii ya Fon wana wake zaidi ya mmoja, mara nyingi wake wawili au watatu. Mawazo ya Kikristo kuhusu ndoa ya mke mmoja yameleta mijadala kuhusu ndoa za wake wengi, lakini tamaa ya heshima, hadhi, na kuwa na watoto wengi bado huwafanya baadhi ya wanaume kutaka wake zaidi ya mmoja.

Talaka inaweza kuanzishwa na mume au mke, na talaka pamoja na kuoa au kuolewa tena ni jambo linalokubalika. Mwanamke aliyeachwa mara nyingi hupata mahari ndogo anapoolewa tena. Kama ndoa ilikuwa mpya au haikuwa na watoto, familia ya mume wa zamani inaweza kudai kurudishiwa mahari. Kama ndoa ilikuwa na watoto, watoto mara nyingi hukaa na mama yao hadi kufikia karibu miaka saba, kisha wanaweza kuhamia nyumbani kwa baba yao, ingawa utekelezaji wa desturi hii hutofautiana.

Kaya na Maisha ya Nyumbani

Familia zinazoishi ndani ya boma moja zinaweza kuwa na kaya kadhaa. Kila kaya kwa kawaida huwa na mume, mke, na watoto wao wanaowategemea. Wana wa kiume wakubwa huishi karibu na familia ya baba zao, mara nyingi ndani ya boma lilelile, lakini wakiwa na nyumba yao pamoja na wake na watoto wao.

Mwanaume mwenye wake wengi hutakiwa kumpatia kila mke nyumba yake pamoja na watoto wake. Ili kuepuka wivu kati ya wake, baadhi ya wanaume hujenga au kukodisha nyumba katika mitaa au miji tofauti.

Watu wanaohamia mijini wanaweza kuishi mbali na familia zao za ukoo, lakini bado mara nyingi hupokea ndugu kwa muda mfupi au mrefu. Katika mahitaji ya nyumbani, wanaume huwajibika kununua vyakula vikuu vikavu kama unga wa mahindi, mchele, na viazi vikuu. Wanawake hununua viungo vya kila siku vya mchuzi, kama nyanya, vitunguu, pilipili, mafuta, samaki au nyama.

Wanaume huonekana kama watafutaji wakuu wa familia. Wajibu wao ni kutoa makazi, usalama wa kifedha, na kulipa ada za shule za watoto. Wanawake hudhibiti kipato chao wenyewe na wanaweza kujitegemea kifedha, lakini mara nyingi hulazimika kugharamia baadhi ya mahitaji ambayo kijamii yanachukuliwa kuwa wajibu wa wanaume pale wanaume wanaposhindwa.

Wanawake na watoto hufanya sehemu kubwa ya kazi za nyumbani, kama kulea watoto, kusafisha nyumba, kupika, na kufua nguo.

Urithi

Nyumba na mali zinazomilikiwa na familia pana ya upande wa baba hurithiwa kwa pamoja kupitia ukoo wa baba. Lakini wazee wa familia wakikubali kuwa ardhi au mali fulani ni ya mtu binafsi, mali hiyo inaweza kurithiwa na watoto wa mmiliki. Kama mmiliki hana watoto, mali inaweza kurithiwa na ndugu zake.

Wanaume na wanawake wanaweza kurithi mali kutoka kwa wazazi wao, ikiwemo ardhi na mali nyingine zinazohamishika. Wakati wa uhai wao, watu wanaweza pia kutaja warithi wa mali zao fulani.

Malezi na Ukuaji wa Watoto

Watoto wachanga huchukuliwa kama furaha na utajiri kwa familia. Watoto hupendwa, kubebwa, na kutunzwa na watu wengi ndani ya familia pana. Kadiri wanavyokua, hupewa majukumu zaidi na kulelewa kwa nidhamu kali zaidi.

Watoto wanaolia sana au wakubwa wanaoonekana kuwa na tabia mbaya mara nyingi hukemewa au kupuuzwa. Adhabu ya mwili ni jambo la kawaida kwa watoto wanaokosa heshima, wanaoshindwa kufuata maagizo, au wanaoshukiwa kusema uongo au kufanya udanganyifu.

Wasichana huanza kusaidia kulea wadogo zao wakiwa na umri wa miaka sita au saba. Wakiwa na miaka kumi hadi kumi na mbili, wasichana huwa na jukumu la kufagia nyumba, kuchota maji, kutafuta kuni, kutumwa kwa majirani au sokoni, na kusaidia kupika. Wavulana huwa na majukumu machache ya nyumbani kuliko wasichana, lakini nao hutumwa na wazazi na kufanya kazi fulani za familia.

Watoto hutumia muda mwingi nyumbani na ndugu wa familia pana. Mara nyingi hutembelea au kuishi kwa ndugu katika miji mingine kwa muda mrefu. Hata hivyo, baadhi ya mipango hii ya kulelewa na ndugu inaweza kuwa ya manyanyaso, ambapo mtoto hutendewa kama mtumishi.

Watoto hujifunza ujuzi wa kazi kutoka kwa wazazi wao. Wanaweza kwenda shambani na wazazi, au wasichana kufuatana na mama zao kwenda kununua na kuuza bidhaa katika miji au kusaidia kwenye vibanda vya soko.

Isipokuwa katika maeneo ya mbali sana ya vijijini, watoto wengi huenda shule. Huko huanza kujifunza Kifaransa, lugha rasmi ya Benin. Pia kuna programu za kijamii za kufundisha kusoma na kuandika kwa lugha ya Fon, lakini programu hizi zipo nje ya mfumo rasmi wa shule na hazijafanikiwa sana kwa watu wazima kwa sababu mahudhurio huwa si ya kudumu.

Wazazi mara nyingi huthamini zaidi elimu ya wavulana kuliko ya wasichana, kwa sababu elimu huonekana kuwa muhimu zaidi kwa maisha ya baadaye ya wavulana. Kutokana na mtazamo huu, wasichana wengi huacha shule mapema na hupata nafasi ndogo ya kumudu Kifaransa na ujuzi wa kitaaluma unaoweza kuwawezesha kupata kazi kubwa serikalini au katika biashara.

Mpangilio wa Kijamii na Kisiasa

Msingi wa mpangilio wa kijamii wa Fon ni ukoo na familia. Uaminifu kwa ukoo wa baba ndio msingi wa makazi, urithi wa mali ya pamoja, na jina la familia. Familia inapokua au inapokumbwa na migogoro, ndugu wa kiume wanaweza kutengana na kuanzisha matawi mapya ya familia.

Jamii pia imepangwa kupitia biashara na utaalamu wa kazi. Watu huzalisha chakula au bidhaa nyingine katika eneo moja na kuziuza maeneo mengine. Mafundi kama maseremala, wasusi, na wachongaji hupatikana katika miji midogo na vijiji, wakitoa huduma kwa jamii zao.

Taasisi kama makanisa, misikiti, na vyama vya dini za jadi hukusanya watu kwa mikutano na sherehe za ibada. Vikundi vya dini na vikundi vya kazi vya ushirika vinaweza kuwa na matawi ya kikanda au kitaifa yanayofanya mikutano ya kuendeleza shughuli zao.

Mpangilio wa Kisiasa

Kabla ya ukoloni, Ufalme wa Dahomey ulikuwa na mamlaka ya juu iliyoshikiliwa na familia ya kifalme katika kasri la Abomey. Hata hivyo, machifu wa vijiji bado walidhibiti maamuzi ya kila siku katika ngazi ya ndani.

Hadi ushindi wa Wafaransa mwaka 1892, mfalme wa Dahomey aliteua mawaziri waliomsaidia katika utawala, vita, ukusanyaji wa kodi, na usimamizi wa mila za dini ya jadi. Kila waziri alikuwa na mwenzake wa kike aliyesaidia katika majukumu ya ofisi hiyo. Urithi wa kiti cha ufalme uliongozwa na uganga wa Fa, ambao ulihitajika kuthibitisha mrithi wa kiti cha enzi.

Wakati wa ukoloni wa Ufaransa, eneo la Fon lilitawaliwa kupitia mifumo mbalimbali ya utawala wa moja kwa moja na usio wa moja kwa moja. Ingawa familia ya kifalme haikuwa na mamlaka rasmi, iliendelea kuwa na ushawishi wa kijamii na kimaadili.

Baada ya uhuru mwaka 1960, Benin ilipitia mapinduzi kadhaa, misukosuko ya kisiasa, na utawala wa kijeshi wa Kimarxist. Kuanzia mwaka 1991, Benin iliingia katika mfumo wa demokrasia ya vyama vingi na makabila mengi, ambako watu wa Fon pia hushiriki. Uaminifu wa kikabila na wa miji ya asili bado unaonekana katika siasa za uchaguzi.

Wawakilishi wa kisiasa walioteuliwa au kuchaguliwa katika ngazi za mikoa, miji, na mitaa wamechukua nafasi kubwa iliyokuwa ikishikiliwa na machifu wa jadi. Hata hivyo, familia ya kifalme bado humtambua mfalme wa kurithi anayekuwa na mamlaka yasiyo rasmi katika Abomey.

Udhibiti wa Kijamii

Jamii ya Fon ina heshima kubwa kwa umri. Wazee huheshimiwa na kuwa na mamlaka katika siasa, biashara, na maisha ya nyumbani. Vijana hukemewa wanapozungumza bila ruhusa au wanapojaribu kuonyesha mamlaka mbele ya wazee.

Mamlaka ya familia hushikiliwa zaidi na daa, yaani mkuu wa kaya. Hata hivyo, wazee wa familia wa jinsia zote hushiriki katika kuongoza kaya, kufanya maamuzi, na kutoa adhabu.

Zamani, vigan, yaani mkuu wa watoto, alikuwa mtu muhimu aliyefanya kazi kama mpatanishi kati ya watoto wa familia na daa. Mara nyingi alishirikiana na wanawake wakubwa waliotambulika kama tanyinon. Kufikia mwanzo wa karne ya 21, nafasi hizi zilikuwa zaidi za heshima na sherehe kuliko mamlaka ya kila siku.

Mshikamano wa familia huimarishwa kupitia kuishi pamoja na kugawana rasilimali ndani ya boma. Chakula hugawanwa kati ya ndugu na marafiki, na sherehe za familia huhitaji uwepo na michango ya kifedha kutoka kwa wanafamilia wote. Kushindwa mara kwa mara kushiriki au kuchangia huonekana kama ubinafsi na kunaweza kuharibu mahusiano.

Watu wenye uwezo huweza kusaidia maskini kupitia mfumo wa mahusiano ya mlezi na mtegemezi. Hii inaweza kupunguza wivu na kusawazisha hali ya kiuchumi, ingawa watu matajiri sana mara nyingi huhama kutoka boma la familia na kujenga nyumba kubwa katika miji mingine ili kupunguza majukumu ya kifedha kwa ndugu maskini.

Viongozi wa dini kama mapadre, wachungaji, waganga wa jadi, na viongozi wa dini za asili huwa na ushawishi katika jamii. Waganga wa Fa huombwa ushauri kuhusu mambo muhimu kama safari, ugonjwa, biashara, kumtaja mkuu mpya wa kaya, na migogoro inayohusishwa na uchawi.

Migogoro

Katika kiwango cha mtu mmoja mmoja, migogoro mara nyingi hutokana na wivu au hisia kwamba mtu fulani ni mbinafsi. Ndani ya familia, kuna mvutano kati ya mshikamano na kugawana mali kwa upande mmoja, na tamaa ya mtu kujitegemea au kupata utajiri binafsi kwa upande mwingine.

Ingawa familia inaweza kuonekana kuwa na umoja, wakati mwingine kuna kutokuaminiana kati ya ndugu, jambo linaloweza kusababisha hofu na tuhuma za uchawi. Migogoro mingi ndani ya familia, kati ya marafiki, au washirika wa biashara huhusiana na pesa, wizi, na usaliti.

Mume na mke huwa na mahusiano tofauti ya kifamilia na mara nyingi huwa na fedha tofauti. Hivyo, wanaweza kugombana kuhusu gharama za nyumbani, ada za shule, na mahitaji mengine ya familia. Sababu nyingine kubwa ya migogoro ya ndoa ni usaliti wa kimapenzi au wivu kati ya wake wenza.

Migogoro ya familia husikilizwa na wazee au daa. Migogoro ya ndoa inaweza kuleta mkutano wa wazee kutoka pande zote mbili za familia. Kwa makosa makubwa kama wizi au mauaji, mfumo rasmi wa sheria hutumika, ingawa upatanishi wa kijamii bado ni jambo la kawaida.

Dini na Utamaduni wa Kiroho

Watu wote wa Fon humtambua Mungu muumba aitwaye Mawu, ingawa watu hufuata mila na dini mbalimbali, za jadi na za kigeni. Ukatoliki ndio dhehebu kubwa la Kikristo, ukifuatiwa na Celestial Church of Christ na makanisa mengine mengi ya Kiprotestanti na Kiinjili. Kuna pia wachache wanaofuata Uislamu au mafundisho mengine ya kiroho kutoka nje.

Vodun ndiyo dini ya jadi ya Fon. Inahusisha mababu, mizimu, na nguvu za asili. Miungu muhimu katika Vodun ni pamoja na Lisa, roho ya jua; Sakpata, roho ya ardhi na ugonjwa wa ndui; Hevioso, roho ya radi na umeme; Tohosu, roho inayohusishwa na watoto waliozaliwa na kasoro au waliozaliwa wakiwa wamekufa; Dan, roho ya nyoka na upinde wa mvua; Gu, roho ya chuma; na Legba, roho mjanja anayehusishwa na nguvu za kiume na kuwa mjumbe kati ya miungu.

Babu wa kifalme wa Fon aitwaye Agasu ana ibada maalumu inayohusishwa naye, iitwayo Nensuhwe. Pia kuna miungu mingine iliyowasili baadaye katika jamii ya Fon, kama Mami Wata, Koku, Atingale, na Tron, ambayo ilifika kutoka Ghana na Togo katika karne ya 20.

Vyama vya siri vinavyohusiana na Vodun ni pamoja na Egungun, Zangbeto, na Oro. Egungun ilichukuliwa kutoka kwa Yoruba na huhusishwa na heshima kwa mababu kupitia mizimu waliovalia mavazi maalumu. Zangbeto, iliyotokea Porto-Novo, ilichukuliwa kama walinzi wa usiku waliovaa mavazi ya nyasi. Kadiri muda ulivyopita, Zangbeto ilianza kuonekana pia kama kundi la maonyesho ya kitamaduni. Oro ni chama kingine cha usiku kilichotoka kwa Nago/Yoruba, ambacho hutumika kuonya wanawake na watu wasioanzishwa kubaki ndani usiku.

Fon wamekuwa jamii inayopokea kwa urahisi mawazo ya kidini kutoka nje. Hii inaonekana kupitia namna walivyokopa miungu na taratibu kutoka kwa makundi mengine. Pia kuna imani kuhusu uchawi na nguvu za kichawi, na hofu ya nguvu hizo inaweza kuwafanya watu kushiriki katika dini zaidi ya moja ili kupata ulinzi wa kiroho.

Viongozi wa Dini

Katika Ukristo, viongozi wa dini ni mapadre na wachungaji. Katika dini ya jadi, viongozi wakuu ni waganga wa ramli, makuhani wa Vodun, na wafuasi wao.

Waganga wa ramli huitwa bokonon. Wao hutafsiri matakwa ya mfumo wa uganga wa Fa na kueleza sadaka au sherehe zinazopaswa kufanyika ili kutuliza roho au miungu.

Makuhani wa Vodun huitwa Vodunon. Wao huongoza makundi ya wafuasi, wengi wao wanawake, wanaoitwa Vodunsi, yaani “wake wa Vodun.” Wafuasi hawa hujifunza taratibu za ibada, nyimbo, na ngoma za mungu wao, na wakati mwingine huingiwa na roho wakati wa sherehe za ngoma. Waganga wa jadi na watu wenye maarifa ya kiroho hutoa ushauri, tiba, na ulinzi dhidi ya uchawi.

Sherehe

Maisha ya kidini ya jadi yanazunguka uganga wa ramli, sadaka, kafara za wanyama, na ngoma za kuingiwa na roho za Vodun. Familia nyingi hufanya ibada za kila mwaka kwa ajili ya kuwaenzi mababu kwa kuwapa chakula na vinywaji.

Mazishi ni sherehe kubwa na ya gharama, zinazowakusanya ndugu na marafiki kwa usiku mzima wa chakula, vinywaji, na ngoma. Kwa Wakristo, sherehe muhimu ni ubatizo, ndoa za kanisani, na sherehe nyingine za Kikristo.

Sherehe za Vodun huwa na nguvu kubwa ya kuvutia watu wa ndani na wageni. Waumini wanapoanza kucheza kwa sauti ya ngoma, wanaweza kuingia katika hali ya kiroho. Roho zinazowaingia “wake” wao zinaweza kutoa ujumbe kwa jamii, kusaidia katika kutatua migogoro, au kuponya wagonjwa.

Katika baadhi ya makundi ya Vodun ambako kuingiwa na roho si jambo la kawaida, sherehe huvutia kwa mpangilio wake wa pamoja. Wachezaji huvaa mavazi ya sherehe na kucheza kwa mpangilio mmoja, wakifanya miondoko maalumu. Ngoma hutoa mwelekeo, simulizi, na maagizo kwa wachezaji.

Sherehe hizi huimarisha utambulisho wa mtu binafsi na jamii, hukumbusha nguvu na historia ya kikundi, huleta uponyaji, onyo, furaha ya pamoja, mshangao, na heshima ya kiroho. Kwa Fon, sherehe ni zawadi kwa miungu.

Uganga wa Afa unahusisha taratibu nyingi ngumu zinazotegemea mfumo wa maswali na majibu, pamoja na alama 256 za maisha zinazohusishwa na maandiko ya simulizi za mdomo.

Sanaa

Watu wa Fon wanafurahia aina nyingi za muziki, kuanzia muziki wa jadi wa kidini hadi muziki maarufu wa ndani na wa kimataifa. Muziki wa jadi hutegemea midundo maalumu yenye majina yake na ngoma zinazoambatana nayo, kama vile zenli.

Katika sanaa za mikono, Fon wanajulikana kwa uchongaji, sanamu za shaba, na mapambo ya vitambaa vya appliqué. Makumbusho ya kasri la kifalme la Abomey huhifadhi kazi nyingi za sanaa za watalii zinazotokana na sanaa hizi za jadi. Kuta za kasri hilo pia zimepambwa kwa michoro ya jadi ya bas-reliefs, inayoonyesha historia ya Dahomey.

Vyombo vya udongo vinavyotumiwa katika maisha ya kila siku ni pamoja na majiko ya kupikia na mitungi ya kuhifadhia maji. Sanamu ndogo zilizochongwa hutumiwa kuwakilisha miungu ya jadi na pia kwa matumizi ya kiroho au ya kimila.

Wasanii wa Fon wanajulikana sana kwa vitambaa vyao vya appliqué vinavyoonyesha hadithi na alama za Ufalme wa Dahomey pamoja na utamaduni wa Vodun. Pia huchonga na kupamba vibuyu kwa ustadi mkubwa.

Ufinyanzi na utengenezaji wa vitu vya shaba pia ni sehemu muhimu ya sanaa ya Fon. Tangu zamani, Fon walitumia mbinu ya kutengeneza shaba inayojulikana kama lost-wax method, au kwa Kifaransa cire perdue. Katika Ufalme wa Dahomey, mafundi wa shaba walikuwa sehemu ya makundi maalumu ya kazi, na walitengeneza baadhi ya vitu vya thamani vilivyokuwa sehemu ya utajiri wa mfalme.

Fon pia walijua kutengeneza kazi za fedha. Hadi leo, bado huchonga sanamu za mbao zinazoitwa bocio, ambazo hutumiwa katika shughuli za kiroho. Pia huchonga sanamu za Legba, ambao ni miungu walinzi, pamoja na vitu vingine vinavyohusiana na miungu ya Vodun.

Baadhi ya sanamu za Legba hutengenezwa kwa udongo. Vitu vingine vya miungu vinaweza kuwa vya umbo lisilo la kawaida, vikitengenezwa kwa kuchanganya vitu mbalimbali kama kauri, pembe za mbuzi, mikia ya ng’ombe, makucha ya ndege, kengele za chuma, na mizizi ya miti, kisha kuunganishwa kwa udongo mwekundu na kupakwa damu ya wanyama waliotolewa kafara.

Ngoma za aina nyingi hutengenezwa kwa ajili ya sherehe maalumu. Mavazi ya Vodun yanayotumiwa wakati wa kuingiwa na roho yanaweza kupambwa kwa kauri zilizoshonwa kwa mifumo mizuri. Vifaa vyote vinavyohitajika kwa uganga wa Fa hutengenezwa kwa uangalifu mkubwa, na mara nyingi wageni kutoka Ulaya hununua vitu hivyo kama sanaa.

Viti vya jadi pia vina umuhimu mkubwa kwa koo za Fon. Mara nyingi huchongwa kwa maelezo ya hadithi na alama za maana, ili vizazi vijavyo viweze kuona na kuelewa umuhimu wa historia ya familia.

Tiba

Katika jamii ya Fon, mfumo wa tiba ya kisasa na tiba ya jadi huishi pamoja. Kuna hospitali ya kufundishia katika Cotonou, na miji mikuu ya mikoa ina hospitali zinazoweza kufanya matibabu mengi, isipokuwa yale magumu sana. Katika miji midogo na vijiji, kuna kliniki au vituo vidogo vya afya.

Waganga wa jadi hutumia dawa za mimea kutibu matatizo kama maumivu ya kichwa, kuhara, maumivu ya tumbo, na matatizo ya ujauzito. Kwa magonjwa yanayoaminiwa kuwa na chanzo cha kiroho, kama uchawi au nguvu za kishirikina, hata madaktari wa kisasa wakati mwingine wanaweza kumshauri mgonjwa kwenda kwa mganga wa jadi.

Waganga wa jadi hutumia mbinu za kiroho, kafara za wanyama, hirizi, na dawa za kinga. Watu wengi hutafuta tiba zote mbili: tiba ya hospitali na tiba ya jadi, ili kupata nafuu ya maumivu au ugonjwa.

Kifo na Maisha Baada ya Kifo

Kwa Wakristo wa Fon, maisha baada ya kifo hueleweka kama kwenda mbinguni, ambako matendo mema ya duniani hulipwa katika maisha yajayo. Kwa wafuasi wa Vodun, kifo huonekana zaidi kama hatua ya mpito kutoka hali moja ya maisha kwenda hali nyingine ya kiroho.

Mazishi ni matukio muhimu sana katika jamii ya Fon. Ni wakati ambapo watu hufikiria maana ya maisha na kifo, lakini pia ni wakati ambapo migogoro ya familia inaweza kujitokeza, hasa kuhusu gharama za mazishi na aina ya sherehe inayopaswa kufanywa.

Mababu waliokufa huaminiwa kuwa bado wana ushawishi wa kiroho juu ya ndugu zao walio hai. Kwa hiyo, huheshimiwa na kupewa heshima kubwa. Mababu muhimu mara nyingi huwakilishwa na fimbo ya chuma inayojulikana kama asen, ambayo huwekwa katika sehemu takatifu ya familia kwa ajili ya kupokea sadaka wakati wa sherehe za kila mwaka.

Mbali na sadaka za kila mwaka, watu wanaweza kumwaga matone machache ya maji au pombe ardhini kila siku kama ishara ya kuwasiliana na mababu. Pia kuna imani ya aina fulani ya kuzaliwa upya, ambapo sehemu ya roho ya mtu, inayoitwa njoto, hurithiwa kutoka kwa babu au ndugu aliyekufa.

Gelede: Sherehe ya Jadi ya Fon Kusini mwa Benin

Gelede ni sherehe au ibada inayohusishwa na Mama Dunia. Huadhimishwa na jamii nzima ili kuomba na kuendeleza uzazi wa watu pamoja na rutuba ya ardhi.

Kila kinyago cha Gelede huchongwa na kuwakilisha mhusika tofauti. Hata hivyo, ni watu walioanzishwa tu katika ibada hiyo ndio wanaojua maana ya kweli na siri za alama hizo.

Vinyago vya Gelede hupakwa rangi angavu na huchezeshwa kwa namna inayofanana na vikaragosi. Maonyesho yake huunganisha hadithi za kale, mafundisho ya maadili, maigizo, na vichekesho. Watazamaji hufurahi, hucheka, na kupiga makofi wanapotazama. Ni mchanganyiko wa tamthilia ya mitaani na tamthilia ya kiroho.

Egun: Sherehe ya Jadi ya Mizimu

Vinyago vya Egun huwakilisha roho za waliokufa. Kwa mujibu wa imani za wenyeji, vinyago hivi si tu vielelezo vya waliokufa, bali “ndivyo” waliokufa wenyewe wanapojitokeza.

Wanaume wanaovaa vinyago vya Egun ni watu walioanzishwa katika ibada hiyo. Wakiwa wamevaa mavazi yenye rangi nyingi, hutoka msituni na kuunda msafara unaopita mitaani kijijini. Wakati mwingine huruka na kukimbilia watazamaji wanaokaribia sana.

Kwa imani ya jadi, si vizuri Egun akuguse, kwa sababu kuguswa naye kunaweza kuwa hatari. Baadhi ya watu wanaoguswa na Egun huanguka chini mara moja, ingawa mara nyingi huamka tena haraka. Vinyago vinapofika kijijini, hufanya maonyesho yanayofanana na mapambano ya ng’ombe, yakilenga kuwatisha watu, lakini mara nyingi watazamaji hucheka kwa furaha.

Zangbeto: Sherehe ya Jadi ya Fon Kusini mwa Benin

Zangbeto ni kinyago kirefu sana kilichofunikwa kwa nyasi zenye rangi. Kinyago hiki huwakilisha roho za porini zisizo za kibinadamu, yaani nguvu za asili na za usiku ambazo kwa imani za jadi zilikuwepo duniani kabla ya binadamu.

Wanaovaa vinyago vya Zangbeto ni wanachama wa jamii ya siri. Utambulisho wao hufichwa, kwa sababu watu wasioanzishwa hawapaswi kujua ni nani aliye ndani ya kinyago.

Zangbeto anapotokea, huwa ni tukio kubwa na muhimu kwa kijiji. Maonyesho yake huaminika kuleta ulinzi dhidi ya roho wabaya na watu wenye nia mbaya. Mzunguko wa haraka wa kinyago unaashiria kusafishwa kwa kijiji kiroho. Zangbeto pia huonyesha miujiza ili kuthibitisha nguvu zake.

Mfalme wa Dahomey

Mfalme wa Dahomey, aliyeitwa ahosu katika lugha ya Fon, alikuwa mtawala mkuu wa ufalme. Wafalme wote walidai kuwa sehemu ya nasaba ya Alladaxonou, wakihusisha asili yao na familia ya kifalme ya Allada.

Kwa kawaida, urithi wa kiti cha ufalme ulipitia kwa wanaume wa ukoo wa kifalme, mara nyingi kwa mtoto mkubwa wa kiume, ingawa haikuwa lazima iwe hivyo kila wakati.

Mfalme alichaguliwa kwa kiasi kikubwa kupitia majadiliano na maamuzi ya Baraza Kuu la ufalme. Ingawa si kila mara inaeleweka wazi jinsi mchakato huo ulivyofanyika, Baraza Kuu lilikusanya viongozi na watu wenye vyeo kutoka sehemu mbalimbali za ufalme.

Kila mwaka, viongozi hawa walikutana wakati wa Annual Customs of Dahomey, yaani sherehe kuu za kila mwaka za Dahomey. Majadiliano yalikuwa marefu na yalihusisha wanaume na wanawake kutoka sehemu mbalimbali za ufalme. Mwisho wa majadiliano, mfalme alitangaza makubaliano yaliyofikiwa na kundi hilo.

Muhtasari

Kwa ujumla, sanaa, tiba, mazishi, sherehe za jadi, na mfumo wa kifalme wa Fon vinaonyesha jamii yenye urithi mkubwa wa kiroho na kisiasa. Kupitia sanaa za appliqué, sanamu za Vodun, sherehe za Gelede, Egun na Zangbeto, pamoja na mamlaka ya mfalme wa Dahomey, watu wa Fon wamehifadhi sehemu muhimu ya historia na utambulisho wao wa kitamaduni.

Mahakama ya Kifalme

Katika mahakama ya Mfalme wa Dahomey, kulikuwa na nafasi mbalimbali muhimu za uongozi na utawala. Miongoni mwa nafasi hizo zilikuwa migan, mehu, yovogan, kpojito, na chacha.

Migan alikuwa mshauri mkuu wa mfalme, mtu muhimu katika masuala ya sheria na hukumu, na pia alikuwa mkuu wa utekelezaji wa adhabu kali, ikiwemo hukumu za kifo. Nafasi hii ilikuwa na nguvu kubwa kwa sababu ilihusiana moja kwa moja na mamlaka ya mfalme na mfumo wa haki wa ufalme.

Mehu alikuwa afisa muhimu wa utawala. Alisimamia kasri za kifalme, masuala ya familia ya kifalme, mambo ya kiuchumi, na maeneo yaliyokuwa kusini mwa Allada. Kwa sababu maeneo hayo yalikuwa na uhusiano mkubwa na biashara ya pwani, mehu alikuwa pia muhimu katika mawasiliano na Wazungu.

Baada ya kuongezeka kwa mawasiliano na Wazungu, Mfalme Agaja aliunda nafasi nyingine iliyoitwa yovogan, maana yake katika lugha ya Fon ni “msimamizi wa watu weupe.” Kazi ya yovogan ilikuwa kusimamia mahusiano ya biashara kati ya Dahomey na Wazungu, hasa biashara iliyofanyika katika maeneo ya pwani.

Kpojito, ambaye wakati mwingine hutafsiriwa kama “mama wa mfalme” au “malkia mama,” alikuwa na nafasi muhimu sana katika mahakama ya kifalme. Alisikiliza maombi na malalamiko yanayohusiana na masuala ya kidini, alimshauri mfalme, na pia aliweza kuwatetea wananchi katika kesi au malalamiko yaliyofikishwa mbele ya mfalme.

Nafasi nyingine muhimu ilikuwa chacha, ambayo inaweza kueleweka kama gavana au makamu wa mfalme katika eneo la biashara. Chacha alisimamia biashara ya watumwa katika bandari ya Whydah/Ouidah. Nafasi ya kwanza ya chacha iliundwa na Mfalme Ghezo, na mtu wa kwanza kushika nafasi hiyo alikuwa mfanyabiashara wa watumwa kutoka Brazil aliyeitwa Francisco Félix de Sousa.

Kwa ujumla, mahakama ya kifalme ya Dahomey ilikuwa na mfumo wa uongozi uliopangwa vizuri. Kila nafasi ilikuwa na wajibu wake maalumu katika utawala, sheria, biashara, dini, na uhusiano wa ufalme na dunia ya nje.

Jeshi la Ufalme wa Dahomey

Jeshi la Ufalme wa Dahomey liligawanywa katika sehemu mbili kuu: upande wa kulia na upande wa kushoto. Upande wa kulia ulisimamiwa na migan, wakati upande wa kushoto ulisimamiwa na mehu.

Kufikia angalau kipindi cha Mfalme Agaja, ufalme huo ulikuwa tayari umeunda jeshi la kudumu. Jeshi hili lilibaki limepiga kambi mahali popote ambapo mfalme alikuwa. Wakati wa kwenda vitani, mfalme hakuwa mstari wa mbele moja kwa moja, bali alichukua nafasi ya pili nyuma ya kamanda wa uwanja wa vita. Sababu iliyotolewa ni kwamba kama roho yoyote ingetaka kumwadhibu kiongozi kwa maamuzi ya kivita, basi adhabu hiyo isimwangukie mfalme moja kwa moja.

Tofauti na baadhi ya falme nyingine za eneo hilo, jeshi la Dahomey halikuwa na kikosi kikubwa cha wapanda farasi kama Dola ya Oyo. Pia halikuwa na nguvu kubwa ya majini, jambo lililozuia upanuzi wake mkubwa kuelekea pwani. Hata hivyo, moja ya mambo ya kipekee zaidi katika jeshi la Dahomey ilikuwa kuwepo kwa kikosi cha wanawake wapiganaji, kilichojulikana kama Dahomey Amazons.

Ibada ya Mababu wa Kifalme

Wafalme wa kwanza wa Dahomey waliweka mfumo wa wazi wa kuwaabudu na kuwaenzi mababu wa kifalme. Sherehe hizi ziliwekwa chini ya mfumo wa Annual Customs of Dahomey, yaani sherehe za kila mwaka za Dahomey.

Katika imani ya Dahomey, roho za wafalme waliokufa zilikuwa na nafasi ya juu sana katika ulimwengu wa wafu. Ilikuwa muhimu kupata ruhusa na baraka zao kabla ya kufanya shughuli nyingi muhimu duniani.

Ibada ya mababu ilikuwepo hata kabla ya kuundwa kwa Ufalme wa Dahomey. Hata hivyo, chini ya Mfalme Agaja, iliwekwa katika mfumo maalumu wa sherehe. Kwanza, jamii iliadhimisha mababu wa mfalme, kisha ikaadhimisha nasaba na ukoo wa familia.

Sherehe za kila mwaka za Dahomey zilikuwa na vipengele vingi na vya kina. Baadhi ya vipengele vinaaminika kuongezwa zaidi katika karne ya 19. Kwa ujumla, sherehe hizi zilihusisha ugawaji wa zawadi, kafara za binadamu, gwaride za kijeshi, na mikutano ya kisiasa.

Kipengele chake kikuu cha kidini kilikuwa kutoa shukrani na kuomba ridhaa ya mababu wa ukoo wa kifalme. Lakini sherehe hizi pia zilihusisha maonyesho ya kijeshi, mijadala ya umma, utoaji na upokeaji wa zawadi kati ya mfalme na wananchi, pamoja na umwagaji wa damu kupitia kafara.

Wengi wa watu waliotolewa kafara walikuwa mateka waliopatikana katika vita au uvamizi wa kukamata watumwa. Mara nyingi walikatwa vichwa. Tafsiri ya moja kwa moja ya jina la Fon la sherehe hiyo, Xwetanu, ni “shughuli ya kila mwaka ya vichwa.”

Kosmolojia ya Dahomey

Dahomey ilikuwa na mfumo wake wa kipekee wa Vodun au Voodoo wa Afrika Magharibi. Mfumo huu uliunganisha imani za zamani za mizimu na nguvu za asili pamoja na desturi za Vodun.

Kwa mujibu wa simulizi za mdomo, Hwanjile, mmoja wa wake wa Mfalme Agaja, ndiye aliyeleta Vodun katika ufalme na kuhakikisha inaenea. Mungu mkuu katika mfumo huu ni Mawu-Lisa, ambapo Mawu huhusishwa na sifa za kike, na Lisa huhusishwa na sifa za kiume.

Inaaminika kuwa Mawu-Lisa alichukua usimamizi wa dunia iliyoumbwa na mama yao, Nana-Buluku. Mawu-Lisa hutawala anga na ndiye mkuu wa miungu. Hata hivyo, kuna miungu mingine inayohusishwa na dunia, radi, na nguvu nyingine za asili.

Mazoea ya kidini yalipangwa kupitia makuhani na maeneo matakatifu tofauti kwa kila mungu na kila kundi la miungu, kama miungu ya anga, dunia, au radi. Wanawake walikuwa sehemu kubwa ya tabaka la makuhani. Kuhani mkuu daima alitakiwa kuwa mzawa wa ukoo wa Dakodonou.

Wafalme wa Dahomey

Wafalme wa Dahomey waliotajwa katika historia ni pamoja na:

Gangnihessou — hadi takribani mwaka 1620
Dakodonou — 1620–1645
Houegbadja / Webaja — 1645–1685
Akaba — 1685–1708
Agadja — 1708–1732
Tegbessou — 1732–1774
Kpengla — 1774–1789
Agonglo — 1789–1797
Adandozan — 1797–1818
Ghezo / Gakpe — 1818–1856
Glele — 1856–1889
Behanzin — 1889–1894
Agoli-agbo

Dahomey Amazons

Dahomey Amazons walikuwa kikosi cha kijeshi cha wanawake wote kutoka jamii ya Fon ndani ya Ufalme wa Dahomey. Waliitwa “Amazons” na waandishi na watazamaji wa Magharibi kwa sababu waliwafananisha na wanawake wapiganaji wa hadithi za Kigiriki.

Inasemekana kuwa Mfalme Houegbadja, mfalme wa tatu wa Dahomey, ndiye alianza kundi ambalo baadaye lingekuwa Amazons. Mwanzoni, kundi hili lilikuwa kama walinzi wa kifalme baada ya mfalme huyo kujenga kasri jipya huko Abomey.

Mwanawe, Mfalme Agadja, aliendeleza walinzi hao na kuwageuza kuwa kikosi cha kijeshi. Kikosi hiki kilitumika kwa mafanikio katika ushindi wa Dahomey dhidi ya ufalme jirani wa Savi mwaka 1727. Wafanyabiashara wa Ulaya waliandika kuhusu uwepo wao, pamoja na wanawake wapiganaji waliokuwa wakipatikana pia katika jamii ya Ashanti.

Kwa zaidi ya miaka mia moja iliyofuata, Amazons walijijengea sifa ya kuwa wapiganaji wasio na hofu. Ingawa hawakupigana mara nyingi sana, walipoingia vitani walionyesha uwezo na ujasiri mkubwa.

Kuanzia kipindi cha Mfalme Ghezo, Dahomey ilizidi kuwa dola yenye mwelekeo mkubwa wa kijeshi. Ghezo alilipa jeshi umuhimu mkubwa, akaongeza bajeti yake, na kuimarisha muundo wake rasmi. Amazons walipata mafunzo makali, walipewa sare, na walipewa bunduki za Kidenmark zilizopatikana kupitia biashara ya watumwa.

Katika kipindi hicho, Amazons walikuwa kati ya wanawake 4,000 hadi 6,000, wakifanya takribani theluthi moja ya jeshi lote la Dahomey.

Katika nusu ya pili ya karne ya 19, mataifa ya Ulaya yaliongeza uvamizi na ushawishi wao Afrika Magharibi. Mwaka 1890, Mfalme Behanzin wa Dahomey alianza kupigana dhidi ya majeshi ya Ufaransa. Vikosi vingi vya Ufaransa vilikuwa na askari kutoka jamii za Yoruba, ambao Dahomey ilikuwa imepigana nao kwa karne nyingi.

Inasemekana kuwa baadhi ya askari wa Ufaransa walisita kuwapiga risasi au kuwachoma kwa bayoneti wanawake wa Amazons. Kusita huko kulisababisha hasara kwa upande wa Wafaransa katika baadhi ya mapambano. Hata hivyo, kutokana na msaada wa French Foreign Legion na silaha bora zaidi, ikiwemo bunduki za kisasa na machine guns, Wafaransa waliwasababishia Dahomey hasara kubwa sana.

Baada ya mapigano kadhaa, Wafaransa walishinda. Baadaye, wanajeshi wa Legion waliandika kuhusu “ujasiri wa ajabu” na “ushupavu mkubwa” wa Amazons. Mwanamke wa mwisho aliyenusurika kutoka kikosi cha Dahomey Amazons alifariki mwaka 1979.

Muhtasari

Kwa ujumla, jeshi la Dahomey lilikuwa moja ya taasisi muhimu zaidi za ufalme huo. Lilikuwa na mfumo wa uongozi uliopangwa, ibada za kifalme zilizoliunganisha na mababu, na kosmolojia ya Vodun iliyotoa msingi wa kiroho kwa utawala. Kikosi cha Dahomey Amazons kilibaki kuwa moja ya alama maarufu zaidi za nguvu, ujasiri, na upekee wa Ufalme wa Dahomey katika historia ya Afrika Magharibi.